Қазіргі жаһанданған әлемде тілдер арасындағы байланыс пен ақпарат алмасу процесі бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Осы орайда, географиялық жағынан да, лингвистикалық құрылым тұрғысынан да бір-бірінен мүлдем алшақ жатқан тілдер арасындағы аударма мәселелері ерекше қызығушылық тудырады. Мұндай сирек кездесетін және күрделі бағыттардың бірі – қазақ тілінен африкаанс тіліне аудару процесі. Қазақ тілі – түркі тілдері отбасының қыпшақ тобына жататын, айқын агглютинативті құрылымды тіл. Ал африкаанс тілі – Оңтүстік Африка Республикасы мен Намибияда таралған, батыс герман тілдері тармағынан бастау алатын, аналитикалық сипаты басым тіл. Бұл мақалада қазақша-африкаансша аударма процесінің басты ерекшеліктері, кездесетін синтаксистік пен грамматикалық қиындықтар және аударма сапасын арттыруға арналған кәсіби кеңестер жан-жақты талданады.
Тілдік типология және сөзжасам жүйесіндегі басты айырмашылықтар
Аудармашы тап болатын алғашқы және негізгі кедергі – бұл екі тілдің типологиялық құрылымындағы түбегейлі айырмашылықтар. Қазақ тілі – типтік агглютинативті тіл. Мұнда сөз түрлендіру және жаңа сөз жасау процестері түбір сөзге түрлі мағына беретін қосымшаларды (жұрнақтар мен жалғауларды) белгілі бір қатаң тәртіппен тізбектей жалғау арқылы жүзеге асады. Бұл жүйе өте жүйелі және математикалық дәлдікке құрылған. Мысалы, қазақ тіліндегі «үйлерімізден» деген жалғыз сөзді алсақ, мұнда түбір (үй), көптік жалғау (-лер), тәуелдік жалғау (-іміз) және шығыс септік жалғауы (-ден) жинақталған.
Керісінше, африкаанс тілі – барынша жеңілдетілген, аналитикалық құрылымды тіл. Онда сөздердің грамматикалық байланысы қосымшалар арқылы емес, негізінен сөздердің орын тәртібі және көмекші сөздер (предлогтар, көмекші етістіктер) арқылы беріледі. Жоғарыда келтірілген қазақша бір сөз африкаанс тіліне аударылғанда «vanaf ons huise» (біздің үйлерімізден) деп бірнеше жеке сөзге жіктеліп жазылады. Сондықтан, аудармашы қазақ тіліндегі сан алуан септік және тәуелдік жалғауларының африкаанс тіліндегі предлогтык баламаларын дәл таңдай білуі тиіс. Әсіресе, қазақ тіліндегі бағытты, мекенді немесе иелікті білдіретін септік тұлғаларын африкаанс тіліндегі «van», «vir», «na», «in», «op» сияқты предлогтармен сәйкестендіру үлкен жауапкершілікті оятады.
Синтаксистік сәйкессіздіктер: Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі
Сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі аударма мәтінінің табиғилығы мен оқылу жеңілдіге тікелей әсер етеді. Қазақ тілінде сөйлем құрылымы өте тұрақты және ол «Бастауыш – Тұрлаусыз мүшелер – Баяндауыш» (SOV - Subject-Object-Verb) моделіне бағынады. Қазақ тілінде етістік (қимыл-әрекет) әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Бұл ереже көркем әдебиетте де, ресми стильде де қатаң сақталады.
Африкаанс тілінде синтаксистік құрылым мүлдем басқаша. Мұнда негізгі сөйлемдерде «Бастауыш – Баяндауыш – Толықтауыш» (SVO - Subject-Verb-Object) тәртібі қолданылады. Дегенмен, бұл тілдің герман тілдерінен мұраға қалған өзіндік синтаксистік ережесі бар: сөйлемде етістік екінші орында тұруы керек (V2 ережесі), ал егер сөйлем күрделі болып, көмекші етістік қатысса немесе бағыныңқы сөйлем болса, негізгі етістік сөйлемнің ең соңына ығысады. Сонымен қатар, африкаанс тіліне тән ерекше құбылыс – қос болымсыздық (double negative) қолданысы. Мысалы, «Мен ештеңе білмеймін» деген сөйлем африкаанс тілінде «Ek weet niks nie» (сөзбе-сөз: Мен білемін ештеңе емес) болып, сөйлем соңында міндетті түрде екінші болымсыз «nie» бөлшегі тұрады. Аудармашы осы синтаксистік үлгілерді жақсы меңгермесе, аударма мәтіні құрғақ, түсініксіз және калка (сөзбе-сөз көшірме) болып шығады.
Етістік жүйесі және грамматикалық санаттардағы айырмашылықтар
Қазақ тілінде етістіктің шақтары (өткен шақ, осы шақ, келер шақ және олардың көптеген түрлері), райлары (ашық рай, бұйрық рай, қалау рай, шартты рай) мен қимылдың өту сипатын білдіретін аспектілері өте бай. Осы мағыналық нюанстарды беру үшін қазақ тілінде күрделі етістіктер жиі қолданылады (мысалы: «айтып жіберді», «оқып отыр», «көре салды»).
Африкаанс тілінде етістік жүйесі керісінше, өте қарапайым және жеңілдетілген. Бұл тілде етістіктің жіктелуі мүлдем жоқ, яғни етістік тұлғасы бастауыштың жағы мен санына байланысты өзгермейді. Мысалы, «жазу» (skryf) етістігі барлық жақта бірдей қолданылады: «ek skryf» (мен жазамын), «hulle skryf» (олар жазады). Өткен шақты білдіру үшін негізінен «het» көмекші етістігі мен негізгі етістік алдына жалғанатын «ge-» префиксі қолданылады («жазды» – «het geskryf»). Қазақ тіліндегі етістіктердің сан алуан эмоционалды және функционалдық реңктерін африкаанс тіліне аударғанда, аудармашы бұл мағыналарды үстеулер, модальді сөздер немесе қосымша фразалар арқылы сипаттап жеткізуге мәжбүр болады.
Мәдени локализация және эквивалентсіз лексикамен жұмыс
Аударма тек тілдік сәйкестіктерді табу емес, сонымен бірге екі халықтың мәдениеті мен дүниетанымын ұштастыру өнері. Қазақ және африкаанс халықтарының тарихы, тұрмысы және қоршаған ортасы мүлдем ерекше. Қазақтың көшпелі мәдениетіне, ұлттық тағамдарына, туыстық қатынастарына тән эквивалентсіз сөздерді («қымыз», «шұбат», «нағашы», «жеңге», «төр») африкаанс тіліне тікелей аудару мүмкін емес. Сол сияқты, Оңтүстік Африканың жергілікті флорасы мен фаунасы, тарихи реалийлері («veld» – дала/алқап, «braai» – Оңтүстік Африкалық барбекю мәдениеті, «kloof» – шатқал) қазақ тілінде дәл балама таба алмайды.
Мұндай жағдайларда кәсіби аудармашы келесі стратегияларды қолданады:
- Түсіндірмелі (дескриптивті) аударма: Терминнің мағынасын сипаттамалық мәтін арқылы ашу. Бұл әдіс оқырманға беймәлім ұғымды дұрыс қабылдауға көмектеседі.
- Транслитерация және транскрипция: Ұлттық атауларды сол қалпында дыбысталуы бойынша жазу және қажет болған жағдайда арнайы сілтемелер немесе жақша ішінде қысқаша түсініктеме беру.
- Контекстік баламаларды қолдану: Мәтіннің мазмұнына зиян келтірмейтін, мағынасы жағынан ең жақын келетін балама ұғымдарды таңдау.
Қазақ-африкаанс бағытындағы аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Осы ерекше тілдік жұппен жұмыс істейтін мамандар үшін аударма сапасын жаңа деңгейге көтеретін бірнеше практикалық нұсқаулықтарды ұсынамыз:
- Дефинициялық талдау жасау: Тікелей қазақша-африкаансша сөздіктердің аздығын ескере отырып, аударма процесінде аралық тіл ретінде ағылшын тілін қолдану тиімді. Алайда, ағылшын тілі арқылы аударғанда мағынаның бұрмаланбауын қадағалау қажет. Сөздің түпкі мағынасын (дефинициясын) тексеріп барып қана аударған жөн.
- Нидерланд тілінің ресурстарын зерттеу: Африкаанс тілі тарихи тұрғыдан нидерланд тілінің негізінде қалыптасқан. Көптеген лингвистикалық құрылымдар мен лексикалық бірліктер нидерланд тілімен ортақ. Сондықтан, күрделі сөздер мен тіркестердің мағынасын ашу үшін нидерланд-африкаанс ресурстарын қосымша зерттеу көмектеседі.
- Автоматты аударма жүйелеріне сын көзбен қарау: Google Translate сияқты машиналық аударма жүйелері қазақ және африкаанс тілдерін тікелей аударғанда үлкен қателіктер жібереді. Әсіресе, септік жалғауларының дұрыс берілмеуі және сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінің бұзылуы жиі кездеседі. Автоматты аударманы тек бастапқы көмекші құрал ретінде пайдаланып, мәтінді міндетті түрде кәсіби редакциядан өткізу керек.
- Тілдік стиль мен контекстті сақтау: Мәтіннің жанрына (көркем, ресми, ғылыми немесе техникалық) ерекше мән беріңіз. Африкаанс тілі ресми стильде өте қатаң грамматикалық заңдылықтарды талап етсе, ауызекі стильде еркіндік пен қысқалықты жөн көреді.
Қорытынды
Қазақ тілінен африкаанс тіліне аудару процесі – бұл тек лингвистикалық сәйкестіктерді іздеу ғана емес, бұл екі түрлі тарихи-мәдени кеңістік арасындағы көпір салу жұмысы. Екі тілдің грамматикалық, синтаксистік ерекшеліктерін терең меңгеру, мәдени реалийлерді дұрыс локализациялау және заманауи лингвистикалық құралдарды тиімді қолдану ғана жоғары деңгейдегі кәсіби аударма өнімін жасауға кепілдік береді. Бұл бағыттағы жұмыстар болашақта мәдени байланыстарды арттырып, сирек кездесетін тіл жұптары бойынша кәсіби аударма ісін дамытуға үлкен септігін тигізеді.