Монгол болон Словак хэл нь өөр өөр хэлний язгуурт харьяалагддаг, өвөрмөц бүтэцтэй хэлнүүд юм. Монгол хэл нь Алтай язгуурын агглютинатив (залгамал) хэл бөгөөд өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал нь ихэвчлэн Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн (SOV) гэсэн дараалалтай байдаг. Харин Словак хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын Слав бүлгийн флектив (хувирмал) хэл бөгөөд үндсэн бүтэц нь Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун (SVO) хэлбэртэй. Эдгээр хоёр хэлний хооронд орчуулга хийхэд зөвхөн үгсийн санг дүйцүүлэх бус, хэл шинжлэл, соёл, сэтгэлгээний гүнзгий ялгааг ойлгож, зөв хөрвүүлэх шаардлага тулгардаг. Энэхүү өгүүлэлд Монгол-Словак орчуулгын явцад тохиолддог гол бэрхшээлүүд, хэл шинжлэлийн онцлог болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Өгүүлбэрийн бүтцийн өөрчлөлт ба Синтаксис
Монгол хэлнээс Словак хэл рүү орчуулахад хамгийн түрүүнд хийгдэх ёстой томоохон өөрчлөлт бол өгүүлбэрийн синтаксис буюу бүтцийн дахин төлөвлөлт юм. Монгол хэлний өгүүлбэрт үйлийн эзэн болон тусагдахуун нь эхэнд байрлаж, үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ирдэг. Гэтэл Словак хэлэнд үйл үг нь өгүүлбэрийн гол цөм болж, эзэн биеийн араас шууд ордог байна. Жишээлбэл, "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг шууд орчуулбал бүтэц нь алдагдах бөгөөд Словак хэлээр "Čítam knihu" (Би уншиж байна ном) гэж үйл үгийг тусагдахууны өмнө оруулж байж зөв утга илэрхийлнэ. Түүнчлэн, монгол хэлний нөхцөлүүд нь үйл үгийн араас залгагддаг бол словак хэлэнд туслах үйл үгс, угтвар үгс (prepositions) болон төгсгөлүүд (suffixes) маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
Орчуулагч өгүүлбэрийг бүхэлд нь уншиж, утгыг нь бүрэн ойлгосны дараа Словак хэлний логик дараалалд оруулан шинээр найруулах шаардлагатай. Хэрэв урт, нийлмэл өгүүлбэрийг шууд үгчлэн хөрвүүлбэл Словак хэлний уншигчид ойлгоход маш хэцүү, хиймэл өгүүлбэр үүсдэг тул богино, тодорхой өгүүлбэрүүдэд хуваах эсвэл холбоос үгсийг зөв ашиглах нь чухал юм.
Грамматикийн хүйс болон Тийн ялгалын систем
Словак хэл нь флектив хэл тул нэр үг, тэмдэг нэр, төлөөний үг бүр нь хүйс (эр, эм, саармаг), тоо (ганц, олон) болон тийн ялгалаар хувирдаг. Энэ нь монгол хэлэнд байдаггүй хамгийн том хэл шинжлэлийн ялгаа юм. Монгол хэлэнд хүйсний ангилал байдаггүй бөгөөд тийн ялгалын нөхцөлүүд нь нэр үгийн олон хэлбэрт ижил залгагддаг.
- Хүйсний зохицол: Словак хэлний нэр үг бүр эр (mužský rod), эм (ženský rod), саармаг (stredný rod) хүйсийн аль нэгэнд харьяалагдана. Тухайн нэр үгийг тодотгож буй тэмдэг нэр, төлөөний үг, тооны нэр нь түүний хүйс болон тийн ялгалтай заавал зохицох ёстой. Монгол хэлнээс орчуулахдаа орчуулагч үгийн хүйсийг нарийн тодорхойлж, хэлбэр суулгах тал дээр онцгой анхаарах хэрэгтэй.
- Тийн ялгал: Словак хэлэнд 6 тийн ялгал (Nominatív, Genitív, Datív, Akuzatív, Lokál, Inštrumentál) ашиглагддаг. Монгол хэлний найман тийн ялгалын зарим нь Словак хэв маягт орохдоо угтвар үг болон тийн ялгалын төгсгөлийн хослолоор илэрхийлэгддэг. Жишээлбэл, монгол хэлний "аас/оос" (гарахын тийн ялгал) нь Словак хэлний "z/zo" гэсэн угтвар үг болон Genitív (заахын тийн ялгалын нэг хэлбэр эсвэл хамаатуулахын орон нутаг) тийн ялгалаар илэрдэг.
Үйл үгийн аспект ба Цагийн ялгаа
Словак хэлний үйл үгийн систем нь маш баялаг бөгөөд төгссөн (dokonavý) болон төгсөөгүй (nedokonavý) байдал буюу аспектыг (vid) чухалчилдаг. Монгол хэлэнд үйл явдал хэрхэн дууссаныг нөхцөл үйл үг эсвэл туслах үйл үгээр илэрхийлдэг бол Словак хэлэнд үйл үгийн үндэс нь өөрөө өөрчлөгдөх эсвэл угтвар залгаас авч хэлбэрээ өөрчилдөг. Жишээлбэл, "бичиж байна" (písať - төгсөөгүй) болон "бичээд дуусчихсан" (napísať - төгссөн) гэсэн үгс нь тусдаа үйл үгийн хэлбэрүүд юм.
Мөн монгол хэлний олон янзын шилжих ба үл шилжих, үйлдэгч ба үйлдүүлэгч хэвийн утгуудыг Словак хэлний хэвийн болон үйл үгийн угтвар залгаасууд руу хөрвүүлэхэд утгын нарийн зөрүү үүсэх магадлалтай. Эх бичвэрийн цаг, үргэлжлэх хугацаа, үйл явцын чанарыг нарийн тодорхойлсны үндсэн дээр Словак хэлний тохирох үйл үгийн аспектыг сонгох ёстой.
Соёлын нөхцөл ба Локалчлал (Нутагшуулалт)
Орчуулга гэдэг нь зөвхөн хэлний шилжилт биш, соёлын гүүр юм. Монголчуудын нүүдэлчин ахуй, мал аж ахуй, уламжлалт зан заншилтай холбоотой өвөрмөц үг хэллэг, зүйр цэцэн үгсийг Төв Европын Словак соёлд тохируулан нутагшуулах нь хамгийн бүтээлч бөгөөд хүндрэлтэй хэсэг байдаг. Жишээлбэл, монгол хэлний "айраг", "гэр", "малын ашиг шим" гэх мэт үгсийг шууд Словак хэл рүү үгчлэн орчуулах боломжгүй бөгөөд контекстоос хамааран тайлбарлаж орчуулах, эсвэл дүйцэхүйц соёлын ойлголтоор орлуулах шаардлагатай.
Словак хэл нь өөрийн гэсэн Европын христийн шашны болон Европын дундад зууны үеийн соёлд суурилсан хэлц үгс, зүйр үгстэй. Монгол хэлний зүйр үгийг орчуулахдаа үгчлэх бус, утгын хувьд ижил түвшний Словак хэлцийг олох нь орчуулгыг илүү амьд, байгалийн мэт сонсгодог болгодог. Үүний тулд хоёр орны соёл, түүхийг гүнзгий судалсан байх шаардлагатай.
Монгол-Словак орчуулгыг чанартай хийх практик зөвлөмжүүд
Орчуулгын явцыг хөнгөвчлөх, алдаагүй, чанартай үр дүн гаргахын тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- CAT Tools болон Глоссари ашиглах: Техникийн, хууль эрх зүйн эсвэл анагаах ухааны бичвэр орчуулж байгаа тохиолдолд нэр томьёоны нэгдмэл байдлыг хангахын тулд өөрийн Глоссариг (нэр томьёоны толь) үүсгэж, SDL Trados эсвэл MemoQ зэрэг орчуулгын програм хангамжийг ашиглах нь үр дүнтэй.
- Контекстын шинжилгээ: Словак хэлний үгс маш олон утгатай бөгөөд тийн ялгалаас хамаарч утга нь хувирдаг тул зөвхөн толь бичиг харалгүй, өгүүлбэрийн нийт утга буюу контекстыг сайтар шинжлэх хэрэгтэй.
- Найруулгын засалт (Proofreading): Монгол хэлнээс Словак хэл рүү орчуулсан эцсийн хувилбарыг тухайн хэлний унаган тээгч (native speaker) эсвэл мэргэжлийн хянан найруулагчаар засуулж, байгалийн найруулгатай болгох нь орчуулгын чанарыг баталгаажуулдаг.
- Судалгаа хийх: Орчуулж буй салбарынхаа Словак хэл дээрх ижил төстэй эх сурвалжуудыг уншиж, тэдгээрт түгээмэл хэрэглэгддэг өгүүлбэрийн хэв маяг, нэр томьёог судлах нь тустай.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Словак хэл рүү орчуулга хийх нь хоёр өөр ертөнцийг холбож буй хэрэг бөгөөд орчуулагчаас хэл шинжлэлийн өндөр боловсролоос гадна соёлын мэдрэмж, уян хатан байдлыг шаарддаг билээ. Дээр дурдсан дүрэм, арга зүйг баримталснаар орчуулгын алдаанаас сэргийлж, уншигчдад ойлгомжтой, үнэн зөв мэдээллийг хүргэж чадна.