די קונסט פֿון איבערזעצונג איז פֿיל מער ווי בלויז דאָס איבערטראָגן ווערטער פֿון איין שפּראַך צו אַן אַנדערער. ווען עס קומט צו איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף אַמהאַריש, שטייען מיר פֿאַר אַן אויסערגעוויינלעכן לינגוויסטישן און קולטורעלן בריק-בויען. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך וואָס איז טיף דורכגעדרונגען מיט העברעישע, סלאַווישע און ראָמאַנישע עלעמענטן, טרעפֿט זיך דאָ מיט אַמהאַריש — די צווייט-מערסט גערעדטע סעמיטישע שפּראַך אין דער וועלט, וואָס דינט ווי די אָפֿיציעלע אַרבעט-שפּראַך פֿון עטיאָפּיע. די דאָזיקע צוויי שפּראַכן פֿאַרקערטפּערן צוויי גאָר פֿאַרשיידענע וועלטן, היסטאָריעס און פֿילאָסאָפֿיעס. דער אַרטיקל גיט אָפּ אַ ברייטן אַנאַליז פֿון די הויפּט שוועריקייטן, נואַנסן און פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער וואָס אַרבעטן אויף דעם ייִדיש-אַמהאַרישן שפּראַך-פּאָר.
דער קאָנטראַסט צווישן די שריפֿט-סיסטעמען: פֿון אלף-בית ביז פֿידעל
די ערשטע קענטיקע מניעה פֿאַר יעדן איבערזעצער איז די שריפֿט. ייִדיש ניצט דעם העברעישן אלף-בית מיט ספּעציפֿישע פֿאָנעטישע אָנפּאַסונגען (ווי די סיסטעמאַטישע באַנוץ פֿון וואָקאַלן), בעת אַמהאַריש באַנוצט זיך מיט דער געעז-שריפט, אויך באַקאַנט ווי די "פֿידעל" (Fidel) אָדער אַבוגידאַ. דאָס איז אַ סיסטעם וואָס באַשטייט פֿון הונדערטער צייכנס, וואו יעדער סימבאָל פֿאָרשטעלט אַ קאָנסאָנאַנט צוזאַמען מיט אַ וואָקאַל. דאָס איבערזעצונג פֿאָדערט ניט בלויז אַ גוטן פֿאַרשטאַנד פֿון די ווערטער, נאָר אויך אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון דער טראַנסקריפּציע און דער אויסלייג-לאָגיק פֿון ביידע זײַטן. דאָס שרײַבן נעמען אָדער באַגריפֿן וואָס עקסיסטירן ניט אין איין קולטור פֿאָדערט אָפֿט מאָל אַ פֿאָנעטישע אָנפּאַסונג וואָס מוז זיין קאָנסיסטענט דורכן גאַנצן טעקסט.
סינטאַקס און זאַץ-סטרוקטור: צוויי פֿאַרשיידענע וועלטן
די גראַמאַטיק פֿון ייִדיש גייט נאָך דעם טיפּישן גערמאַנישן מוסטער פֿון V2 (ווערב אין דער צווייטער פּאָזיציע פֿון דעם זאַץ). דאָס הייסט אַז דער הויפּט-ווערב מוז קומען גלייך נאָך דעם סוביעקט אָדער נאָך אַן אַנדער גליד פֿונעם זאַץ וואָס עפֿנט דעם זאַץ. אויסער דעם, נוצט ייִדיש אַ סוביעקט-ווערב-אָביעקט (SVO) סטרוקטור אין רובֿ פּשוטע זאַצן. אַמהאַריש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַ שטרענגע SOV (סוביעקט-אָביעקט-ווערב) שפּראַך. דאָס מיינט אַז דער ווערב קומט תמיד אין דעם סוף פֿונעם זאַץ. פֿאַר אַן איבערזעצער וואָס פּרוּווט איבערזעצן פֿון ייִדיש, קען די דאָזיקע פֿאַרשידנשייד פֿירן צו גרויסע צעמישונגען אויב מען פּרוּווט איבערזעצן וואָרט-פֿאַר-וואָרט. מען מוז דעקאָנסטרוקטירן דעם ייִדישן זאַץ אין גאַנצן און אים אויפֿבויען פֿון דאָס ניי לויט די אַמהאַרישע גראַמאַטישע כּללים. דערצו, אַמהאַריש נוצט קאָמפּלעקסע סיסטעמען פֿון פּרעפֿיקסן און סופֿיקסן וואָס ווערן צוגעקלעפּט צו דעם ווערב צו ווײַזן צייט, אַספּעקט, און פּערסאָנאַל פּראָנאָמינאַל אָביעקטן, וואָס מאַכט איין אַמהאַריש וואָרט עקוויוואַלענט צו אַ גאַנצן זאַץ אין ייִדיש.
דער סעמיטישער פֿאַרבינדונג: העברעיש און אַמהאַריש
כאָטש ייִדיש געהערט צו דער אינדאָ-אייראָפּעישער שפּראַכמשפּחה, האָט זי אָבער אַ רייכן לשון-קודש קאָמפּאָנענט וואָס שטאַמט פֿון די סעמיטישע העברעישע און אַראַמישע שפּראַכן. אַמהאַריש איז זעלבסטשטענדיק אַ סעמיטישע שפּראַך. פֿאַקטיש קען מען געפֿינען אינטערעסאַנטע לינגוויסטישע פּאַראַלעלן צווישן העברעישע ווערטער אין ייִדיש און זייערע קאָגנאַטן אין אַמהאַריש, צוליב די געמיינזאַמע פּראָטאָ-סעמיטישע וואָרצלען. למשל, דאָס וואָרט "שלום" וואָס ווערט באַנוצט אין ייִדיש (און שטאַמט פֿון העברעיש) האָט זיין אַנטקעגנשטעלער אין אַמהאַריש ווי "סעלאַם" (ሰላም). דאָס וואָרט "קבר" (קעווער אין ייִדיש) קאָראַספּאָנדירט צו "קעבער" (ቀብር) אין אַמהאַריש. טראָץ די דאָזיקע היסטאָרישע פֿאַרבינדונגען, מוז דער איבערזעצער זיין קלוג און ניט פֿאַלן אין דעם פֿאַלשן גלויבן אַז צוליב דעם סעמיטישן אָפּשטאַם קען מען גרינגער מאַכן די אַרבעט. די סעמיטישע ווערטער אין ייִדיש האָבן אָפֿט מאָל באַקומען ספּעציפֿישע אַשכּנזישע אָדער גערמאַניזירטע באַדײַטונגען וואָס זענען פרעמד פֿאַר די סעמיטישע קולטורן פֿון מזרח-אַפֿריקע. די סעמאַנטישע שיפֿטן פֿאָדערן אַ פּינקטלעכע און פֿילטערדיקע איבערזעצונג-סטראַטעגיע.
קולטורעלע באַגריפֿן און ייִדישקייט אויף אַמהאַריש
ייִדיש איז פֿול מיט ווערטער וואָס דריקן אויס ייִדישע רעליגיעזע פּראַקטיקן, פֿאָלקלאָר, און ספּעציפֿישע אַשכּנזישע לעבנסשטייגערס. באַגריפֿן ווי "שבת" (Shabbos), "כשר" (Kosher), "נשמה" (Neshama) אָדער ספּעציפֿישע כאַראַקטער-באַצייכענונגען ווי "שלימזל" (Shlimazl) און "מענטש" (Mentsh) האָבן קיין גלייכן עקוויוואַלענט אין אַמהאַריש. עטיאָפּיע האָט אויך אַן אַלטע ייִדישע קהילה (בית ישראל), וואָס האָט אירע אייגענע טערמינען פֿאַר רעליגיעזע באַגריפֿן, אָפֿט מאָל באַזירט אויף דער געעז שפּראַך. דער איבערזעצער מוז באַשליסן צי צו ניצן טראַנסליטעראַציע מיט אַ דערקלערונג אין דעם טעקסט, צי צו געפֿינען אַן אַנאַלאָגישן באַגריף וואָס שטימט מיט דער עטיאָפּישער טראַדיציע. צו איבערזעצן "מענטש" דאַרף מען פֿאַרשטיין דעם קאָנטעקסט. אויב עס מיינט אַ מענטש מיט הויכע מאָראַלישע קוואַליטעטן, קען מען ניצן דאָס אַמהאַרישע וואָרט "באַלעדזש" (ባለሙያ/ባለማዕረግ) אָדער פֿרייזן ווי "צדיק" לויט די היגע רעליגיעזע באַגריפֿן, אָדער אויסדריקן עס דורך אַ לענגערער באַשרייבונג. פֿאַרשיידענע מאכלים ווי "געפֿילטע פֿיש" אָדער "טשאָלנט" דאַרפֿן ספּעציעלע קולטורעלע דערקלערונגען פֿאַר אַן אַמהאַריש-רעדנדיקן לייענער וואָס קען ניט די אייראָפּעישע ייִדישע קולטור.
סטראַטעגיעס און פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
כדי דורכצופֿירן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף אַמהאַריש, זענען דאָ עטלעכע פֿונדאַמענטאַלע פּרינציפּן וואָס מען מוז האַלטן אין זינען:
- באַנוץ פֿון קאָנטעקסטועלער איבערזעצונג: פֿאַרמײַדט וואָרט-פֿאַר-וואָרט איבערזעצונגען. קאָנצענטרירט זיך אויף דער כוונה פֿונעם אָריגינעלן זאַץ און בויט עס אויף לויט די כללים פֿון אַמהאַרישן סינטאַקס.
- טיפֿער קולטורעלער פֿאַרשטאַנד: איבערזעצער דאַרפֿן האָבן אַ גוטן פֿאַרשטאַנד פֿון די עטיאָפּישע רעליגיעזע און היסטאָרישע טראַדיציעס (ווי די עטיאָפּישע אָרטאָדאָקסישע קירכע און די בית ישראל קהילה) כדי צו קענען אָנפּאַסן די טיף-ייִדישע רעליגיעזע באַגריפֿן.
- ווערב-סיסטעם אָנפּאַסונג: די אַמהאַרישע ווערב-בייגונג איז פֿיל מער דעטאַליזירט ווי די ייִדישע. זי האָט באַזונדערע פֿאָרמעס פֿאַר מענלעך און ווײַבלעך אין דער צווייטער און דריטער פּערזאָן. דער איבערזעצער מוז פּינקטלעך וויסן ווער עס רעדט און צו וועמען מען רעדט אינעם אָריגינעלן ייִדישן טעקסט.
- אידיאָמאַטישע לאָקאַליזאַציע: ווען מען איבערזעצט ייִדישע פֿאָלקס-שפּריכווערטער (ווי "אַ מענטש טראַכט און גאָט לאַכט"), דאַרף מען זוכן ענלעכע אַמהאַרישע שפּריכווערטער וואָס פֿאַרמאָגן די זעלבע חכמה אָדער מאָראַל, אַנשטאָט צו פּרוּוון איבערזעצן די גשמיותדיקע ווערטער פֿונעם זאַץ.
סך-הכל און אויספֿיר פֿאַר פֿאַכמאַנער
די אַרבעט פֿון איבערזעצונג צווישן ייִדיש און אַמהאַריש איז אַ קאָמפּלעקסע אָבער זייער באַלוינענדיקע שליחות. זי פֿאָדערט ניט בלויז אַ הויכן ניוואָ פֿון צוויי-שפּראַכיקייט, נאָר אויך אַ טיפֿע ליבע און רעספּעקט פֿאַר די אייגנאַרטיקייטן פֿון ביידע קולטורן. מיט די רעכטע מעטאָדן און לינגוויסטישע מכשירים קענען מיר פֿאַרזיכערן אַז די נשמה פֿונעם ייִדישן טעקסט וועט געהעריק קלינגען און רעזאָנירן אויך אויף אַמהאַריש, און דינען ווי אַן אמתער גײַסטיקער בריק צווישן די צוויי היסטאָרישע פֿעלקער.