ትርጉም በአንድ ቋንቋ የተፃፈን መልዕክት ወደ ሌላ ቋንቋ ማስተላለፍ ብቻ ሳይሆን የባህል፣ የታሪክ እና የማህበረሰብ እሴቶችን ድልድይ የመገንባት ጥበብ ነው። በዚህ ረገድ፣ የአፍሮ-እስያዊ (ሴማዊ) የቋንቋ ቤተሰብ አባል የሆነውን የአማርኛ ቋንቋን እና የኢንዶ-አውሮፓዊ (ሮማንስ) የቋንቋ ቤተሰብ አባል የሆነውን የካታላንኛ ቋንቋን ማገናኘት እጅግ አስደሳች እና ውስብስብ የትርጉም ሥራ ነው። አማርኛ የኢትዮጵያ ብሔራዊ የሥራ ቋንቋ ሲሆን፣ ካታላንኛ ደግሞ በካታሎኒያ፣ አንዶራ፣ የባሊያሪክ ደሴቶች እና ቫሌንሺያ ውስጥ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ሰዎች የሚናገሩት የራሱ የሆነ ታላቅ ታሪክ ያለው ቋንቋ ነው። እነዚህን ሁለት እርስ በእርስ እጅግ በጣም የተለያዩ ቋንቋዎችን በማስተርጎም ረገድ የሚነሱ የሰዋስው፣ የባህል እና የስነ-ልሳን ልዩነቶችን በአግባቡ መረዳት ጥራት ላለው የትርጉም ሥራ ወሳኝ ነው። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ካታላንኛ በሚደረግ የትርጉም ጉዞ ውስጥ የሚያጋጥሙትን ዋና ዋና ተግዳሮቶች፣ ሰዋስዋዊ ልዩነቶች እና ውጤታማ የትርጉም ስልቶችን በዝርዝር ይዳስሳል።
1. የመዋቅር እና የሰዋስው ልዩነቶች መጋፈጥ
በአማርኛ እና በካታላንኛ መካከል ያለው ትልቁ ልዩነት የዐረፍተ-ነገር ግንባታ ወይም መዋቅር (Syntax) ነው። አማርኛ በአብዛኛው ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የሚከተል ቋንቋ ሲሆን፣ ግሥ ሁልጊዜ በዐረፍተ-ነገር መጨረሻ ላይ ይመጣል። በአንጻሩ ካታላንኛ ልክ እንደ አብዛኞቹ የሮማንስ ቋንቋዎች ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) መዋቅርን ይከተላል። ይህ መዋቅራዊ ልዩነት ተርጓሚው እያንዳንዱን ቃል በቀጥታ መተርጎም እንደማይችል እና አጠቃላይ የዐረፍተ-ነገሩን አደረጃጀት ሙሉ በሙሉ መለወጥ እንዳለበት ያሳያል።
ሌላው ትልቅ ፈተና የቅጥያዎች እና የእርባታ (Morphology) አጠቃቀም ነው። አማርኛ በተለይ ውህድ ወይም ተለጣፊ (Agglutinative) ባህሪ ያለው ሲሆን፣ በአንድ ግሥ ላይ በርካታ ቅጥያዎችን በመጨመር ባለቤትን፣ ተሳቢን፣ ጊዜን እና ሁኔታን በአንድ ቃል ብቻ መግለጽ ይችላል። ለምሳሌ “አልነገረቻቸውም” የሚለው ቃል በካታላንኛ “Ella no els ho va dir” ተብሎ በበርካታ ቃላት ይገለጻል። ተርጓሚው የአማርኛውን ጥብቅ የትርጉም ውህደት በመበተን በካታላንኛ ትክክለኛ ሰዋስው ወደ ተለያዩ ቃላት የመዘርዘር ግዴታ አለበት። ይህን በሚያደርግበት ጊዜ የአረፍተ ነገሩን ፍሰት እና የትርጉሙን ትክክለኛነት መጠበቅ እጅግ ወሳኝ ተግባር ነው።
በተጨማሪም በአማርኛ ውስጥ የምንጠቀምባቸው የክብር አገላለጾች (honorifics) እና የሰው አናጋገር ዘይቤዎች በካታላንኛ ውስጥ የራሳቸው የሆነ አቻ አወቃቀር አላቸው። በአማርኛ “እርስዎ” ወይም “አንቱ” የሚሉትን የክብር መጠሪያዎች ስንጠቀም፣ በካታላንኛ ደግሞ “vostè” (ለነጠላ) እና “vostès” (ለብዙ) የሚሉትን መደበኛ እና የክብር አገላለጾች እንጠቀማለን። ይህንን ሁኔታ በትክክለኛው አውድ መረዳት እና መጠቀም በትርጉም ስራው ውስጥ ያለውን ማህበራዊ ግንኙነት በትክክል ለማሳየት ይረዳል።
2. የፆታ እና የቁጥር ስምምነት በካታላንኛ ሰዋስው
በካታላንኛ ውስጥ ስሞች፣ ቅጽሎች እና ተውላጠ ስሞች የፆታ (ተባዕት እና አንስት) እና የቁጥር (ነጠላ እና ብዙ) ስምምነት ሊኖራቸው ይገባል። ምንም እንኳን አማርኛ የፆታ ልዩነት ቢኖረውም፣ አጠቃቀሙ እና በአረፍተ ነገር ውስጥ ያለው ስምምነት ከካታላንኛ እጅግ የተለየ ነው። በካታላንኛ እያንዳንዱ ቁስ ወይም ግዑዝ ነገር የራሱ ፆታ አለው (ለምሳሌ፡ "የጠረጴዛ" ፆታ አንስት ሲሆን "የመጽሐፍ" ፆታ ተባዕት ነው)። በአማርኛ ግን ይህ ዓይነቱ የፆታ አሰጣጥ በተመሳሳይ መልኩ አይሰራም። ስለዚህ ከአማርኛ ወደ ካታላንኛ በሚተረጎምበት ወቅት ተርጓሚው የካታላንኛን የፆታ ስምምነት ህጎች በጥብቅ መከተል ይኖርበታል።
በካታላንኛ ውስጥ ቅጽሎች የሚገልጹትን ስም ፆታ እና ቁጥር ተከትለው ይለዋወጣሉ። በአማርኛ ግን ቅጽሎች በአብዛኛው ሳይለወጡ ይቆያሉ። ለምሳሌ “ጥሩ ሰው” (ለወንድም ለሴትም) ወይም “ጥሩ ሰዎች” (ለብዙ) ስንል “ጥሩ” የሚለው ቅጽል አይለወጥም። በካታላንኛ ግን “bon home” (ጥሩ ወንድ)፣ “bona dona” (ጥሩ ሴት)፣ “bons homes” (ጥሩ ወንዶች) እና “bones dones” (ጥሩ ሴቶች) በመባል በየአውዱ ይቀያየራል። ይህንን ሰዋስዋዊ ስምምነት አለማወቅ የትርጉሙን ጥራት በእጅጉ ሊጎዳው ይችላል።
3. ባህላዊ አውዶች፣ ዘይቤያዊ አነጋገሮች እና ሀይማኖታዊ ይዘቶች
ቋንቋ የባህል ነጸብራቅ በመሆኑ፣ ከአማርኛ ቋንቋ በስተጀርባ ያሉ ጥልቅ ሃይማኖታዊ፣ ታሪካዊ እና ባህላዊ እሴቶች በቀጥታ ወደ ካታላንኛ ለመተርጎም አስቸጋሪ ሊሆኑ ይችላሉ። ለምሳሌ በአማርኛ ውስጥ በተደጋጋሚ ጥቅም ላይ የሚውሉ እንደ “እግዚአብሔር ይመስገን”፣ “እንኳን አደረሳችሁ” ወይም “እንኳን ማርያም ማረችሽ” ያሉ ሃይማኖታዊ እና ማህበራዊ ይዘት ያላቸው አገላለጾች በካታላንኛ ቀጥተኛ አቻ ላያገኙ ይችላሉ። እነዚህን ቃላት በቀጥታ ከመተርጎም ይልቅ በካታላን ማህበረሰብ ዘንድ ተመሳሳይ ስሜት ወይም መልዕክት የሚያስተላልፉ ባህላዊ አቻዎችን መፈለግ ወይም በአረፍተ ነገሩ አውድ መሠረት ማስተካከል ይገባል።
የአማርኛ ስነ-ጽሑፍ በምሳሌያዊ አነጋገሮች፣ በቅኔዎች እና በሰም እና ወርቅ ስልቶች የበለፀገ ነው። እነዚህን ጥልቅ እና ምስጢራዊ መልዕክቶች ወደ ካታላንኛ ሲተረጎሙ የላይኛውን ትርጉም (ሰሙን) ብቻ ሳይሆን ውስጣዊ መልዕክቱን (ወርቁን) መረዳት እና ለካታላንኛ አንባቢዎች በሚስማማ መልኩ ማዘጋጀት እጅግ ፈታኝ ጥበብ ነው። ለምሳሌ የአማርኛውን “ፍየል ከመድረሷ ቅጠል መበጠሷ” የሚለውን ምሳሌያዊ አነጋገር በቀጥታ ብንተረጉመው ትርጉም አልባ ይሆናል፤ ስለዚህ በካታላንኛ ውስጥ ተመሳሳይ ይዘትና መልዕክት ያለውን ምሳሌያዊ አነጋገር መፈለግ የላቀ ሙያዊ ብቃትን ይጠይቃል።
4. ቀጥተኛ መዝገበ-ቃላት እጥረት እና መፍትሔዎቹ
ሌላው ትልቅ ተግባራዊ ፈተና በአማርኛ እና በካታላንኛ መካከል ያለው የቀጥተኛ መዝገበ-ቃላት (Direct Dictionaries) እጥረት ነው። በአማርኛ እና በእንግሊዝኛ ወይም በካታላንኛ እና በስፓኒሽ/ፈረንሳይኛ መካከል በርካታ መዝገበ-ቃላት ቢኖሩም፣ ከአማርኛ ወደ ካታላንኛ በቀጥታ የሚተረጉሙ ጥራት ያላቸው መዝገበ-ቃላት ማግኘት በጣም አስቸጋሪ ነው።
ይህንን ችግር ለመቅረፍ ተርጓሚዎች ብዙውን ጊዜ እንግሊዝኛን ወይም ስፓኒሽኛን እንደ መካከለኛ ቋንቋ (Pivot Language) ይጠቀማሉ። በመጀመሪያ የአማርኛውን ጽሑፍ ወደ እንግሊዝኛ ከተረጎሙ በኋላ፣ ከእንግሊዝኛ ወደ ካታላንኛ የመተርጎም ዘዴን ይከተላሉ። ይህ ዘዴ ጠቃሚ ቢሆንም፣ መልዕክቱ በሁለተኛ ደረጃ ትርጉም ሂደት ውስጥ የመጀመሪያ ይዘቱን ወይም ጥልቀቱን እንዳያጣ ከፍተኛ ጥንቃቄ ማድረግን ይጠይቃል።
5. ከአማርኛ ወደ ካታላንኛ ጥራት ላለው ትርጉም የሚረዱ ስልታዊ ምክሮች
ጥራት ያለው እና ተነባቢ ትርጉም ለማዘጋጀት የሚረዱ ዋና ዋና ነጥቦች የሚከተሉት ናቸው፡
- ቃል በቃል መተርጎምን ማስወገድ፡ ቃል በቃል መተርጎም የዐረፍተ-ነገሩን ትርጉም ከማበላሸቱም በላይ ለካታላንኛ አንባቢ እንግዳ እና የማይገባ እንዲሆን ያደርገዋል። ሁልጊዜ ትኩረት መደረግ ያለበት በአረፍተ ነገሩ ውስጥ በተላለፈው ዋና ሃሳብ (Context) ላይ መሆን አለበት።
- የካታላንኛን የአፃፃፍ ዘይቤ እና ደረጃዎችን መረዳት፡ እንደ የትርጉሙ ይዘት (ህጋዊ፣ ስነ-ጽሑፋዊ፣ የንግድ ወይም የቴክኖሎጂ) የካታላንኛን መደበኛ አጠቃቀም መምረጥ ያስፈልጋል። በካታሎኒያ ውስጥ ለሚኖሩ ሰዎች የሚዘጋጅ ትርጉም በካታላንኛ ይፋዊ መዝገበ-ቃላት (DIEC) እና በካታላን የቋንቋ ተቋም (IEC) ደንቦች ላይ የተመሠረተ መሆን አለበት።
- የቋንቋ አጋዥ መሳሪያዎችን በብልሃት መጠቀም፡ ምንም እንኳን እንደ ጎግል ትርጉም ያሉ ዘመናዊ የትርጉም ሶፍትዌሮች ቢኖሩም፣ በአማርኛ እና በካታላንኛ መካከል ያለው ቀጥተኛ ትርጉም አሁንም ሰፊ ክፍተት አለበት። ስለዚህ እነዚህን መሳሪያዎች ለመነሻነት ብቻ በመጠቀም፣ የመጨረሻውን የትርጉም ስራ በሰው ባለሙያ ማረም እና ማረጋገጥ እጅግ አስፈላጊ ነው።
- ሁለቱንም ባህሎች ጠንቆቆ ማወቅ፡ ጥሩ ተርጓሚ የሁለቱን ቋንቋዎች ሰዋስው ብቻ ሳይሆን የኢትዮጵያን እና የካታሎኒያን ህዝቦች ታሪክ፣ ልማድ፣ ማህበራዊ መስተጋብር እና የዕለት ተዕለት ኑሮ በደንብ መረዳት አለበት። ይህ እውቀት በትርጉም ውስጥ ያሉትን ስውር መልዕክቶች በአግባቡ ለማስተላለፍ ይረዳል።
6. የማስተርጎም ሂደት ደረጃዎች
ሂደቱን በተሳካ ሁኔታ ለመምራት የሚከተሉትን ደረጃዎች መከተል ይመከራል፡
- ምንጩን ጽሑፍ በጥልቀት ማንበብ፡ ከመተርጎምዎ በፊት የአማርኛውን ጽሑፍ ሙሉ በሙሉ በማንበብ ደራሲው ሊያስተላልፍ የፈለገውን ትክክለኛ መልዕክት፣ ስሜት እና ቃና መረዳት።
- ረቂቅ ትርጉም ማዘጋጀት፡ ዋናውን መዋቅር እና መልዕክት የያዘ የመጀመሪያ የትርጉም ረቂቅ በካታላንኛ ማዘጋጀት።
- የሰዋስው እና የቃላት ምርጫ ማረም፡ የካታላንኛን የዐረፍተ-ነገር ህግጋት፣ የፆታ እና የቁጥር ስምምነትን እንዲሁም የፊደል አጻጻፍን በጥንቃቄ ማረም።
- የአገር ውስጥ አንባቢ ግምገማ (Proofreading)፡ የተተረጎመው ጽሑፍ ለካታላንኛ ተናጋሪዎች ተፈጥሯዊ እና አቀራረቡ የተስተካከለ መሆኑን ለማረጋገጥ በአገር በቀል የካታላን ቋንቋ ተናጋሪ ባለሙያ ማስገምገም።
ባጠቃላይ፣ ከአማርኛ ወደ ካታላንኛ መተርጎም ከፍተኛ ጥንቃቄን፣ የቋንቋ እውቀትን እና የባህል ግንዛቤን የሚጠይቅ ስራ ነው። እነዚህን መመሪያዎች እና ምክሮች መከተል በሁለቱ ውብ ቋንቋዎች መካከል ያለውን ግንኙነት ይበልጥ ግልጽ፣ ማራኪ እና ትክክለኛ ለማድረግ ይረዳል።