Հայերենից հավայերեն թարգմանությունը ներկայացնում է երկու բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների և մշակութային աշխարհների բախում։ Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, և հավայերենը՝ որպես ավստրոնեզյան լեզվաընտանիքի մալայա-պոլինեզյան ճյուղի ներկայացուցիչ, ունեն արմատապես տարբերվող քերականական, շարահյուսական և հնչյունաբանական կառուցվածքներ։ Այս հոդվածում կուսումնասիրենք այս երկու լեզուների միջև թարգմանական գործընթացի հիմնական դժվարությունները, քերականական նրբությունները և կներկայացնենք գործնական խորհուրդներ որակյալ թարգմանություն ստանալու համար։
Լեզվաբանական համեմատություն. Սինթետիկ հայերենից դեպի անալիտիկ հավայերեն
Լեզվաբանական տիպաբանության տեսանկյունից հայերենը սինթետիկ (կամ կցական-թեքական) լեզու է, որտեղ բառերի հարաբերությունները նախադասության մեջ արտահայտվում են հոլովական վերջավորություններով և խոնարհման հարուստ համակարգով։ Հայերենն ունի 7 հոլով, որոնք թույլ են տալիս մեկ բառի սահմաններում արտահայտել տարատեսակ իմաստային երանգներ։
Ի հակադրություն սրա՝ հավայերենը խիստ անալիտիկ (մեկուսացնող) լեզու է։ Այստեղ չկան հոլովներ կամ բայի խոնարհման վերջավորություններ այնպես, ինչպես հայերենում։ Փոխարենը, քերականական հարաբերություններն ու ժամանակային ձևերն արտահայտվում են հատուկ նախադաս մասնիկների (particles) միջոցով, որոնք դրվում են գոյականներից կամ բայերից առաջ։ Օրինակ՝ սեռական կամ տրական հոլովների ֆունկցիաները հավայերենում ստանձնում են նախադիր մասնիկները։ Թարգմանչի համար սա նշանակում է, որ հայերենի մեկ բառաձևը հավայերենում հաճախ պետք է վերածվի բազմաբաղադրիչ կառույցի։
Նախադասության կառուցվածքը. SVO-ից դեպի VSO
Հայերենում նախադասության անդամների շարադասությունը բավականին ազատ է, թեև առավել տարածված է SVO (Ենթակա-Ստորոգյալ-Ուղիղ խնդիր) կամ SOV կառուցվածքը։ Շնորհիվ հոլովական համակարգի՝ հայերենում շարադասության փոփոխությունը հաճախ ծառայում է միայն իմաստային շեշտադրմանը։
Հավայերենում շարադասությունը խիստ կանոնակարգված է և հետևում է VSO (Ստորոգյալ-Ենթակա-Ուղիղ խնդիր) սկզբունքին։ Նախադասությունը գրեթե միշտ սկսվում է բայով կամ ժամանակային մասնիկով և բայով, որին հաջորդում է ենթական, իսկ հետո միայն՝ խնդիրները։ Հայերենից հավայերեն թարգմանելիս անհրաժեշտ է ամբողջությամբ վերակառուցել նախադասության շարահյուսական կմախքը, որպեսզի խոսքը հնչի բնական և հասկանալի հավայախոս ընթերցողի համար։
Դերանունների և պատկանելության համակարգի բարդությունները
Հավայերենի դերանվանական համակարգը զգալիորեն ավելի բարդ է, քան հայերենինը։ Հայերենում մենք ունենք եզակի և հոգնակի թվեր (ես-մենք, դու-դուք, նա-նրանք)։ Հավայերենն օգտագործում է եռակի համակարգ՝ եզակի, երկակի (dual) և հոգնակի։ Երկակի թիվը կիրառվում է հատուկ երկու հոգու մասին խոսելիս։
Բացի այդ, հավայերենում առկա է ներառական (inclusive) և բացառական (exclusive) «մենք»-ի գաղափարը։ Օրինակ՝ «kākou» նշանակում է «մենք» (ներառյալ խոսակիցը), իսկ «mākou»՝ «մենք» (առանց խոսակցի)։ Հայերեն տեքստը թարգմանելիս թարգմանիչը պետք է հստակ հասկանա համատեքստը՝ որոշելու համար, թե որ դերանունն է տեղին օգտագործել։
Մեկ այլ լուրջ մարտահրավեր է պատկանելության (possessive) համակարգը, որը բաժանվում է A-դասի և O-դասի։ A-դասն օգտագործվում է այն իրերի համար, որոնք անձը կարող է վերահսկել կամ ստեղծել (օրինակ՝ գրքեր, սնունդ), իսկ O-դասը՝ այն ամենի, ինչն անձը չի կարող վերահսկել կամ ինչի մասն է կազմում (օրինակ՝ մարմնի մասեր, հարազատներ, տրանսպորտային միջոցներ, տուն)։ Հայերենի «իմ» դերանունը կարող է ունենալ տարբեր թարգմանություններ հավայերենում՝ կախված պատկանող առարկայի բնույթից։
Հնչյունաբանություն և տառադարձություն. 39 տառից մինչև 13 հնչյուն
Հայերենն ունի հարուստ հնչյունային համակարգ՝ բաղկացած 36 (կամ 39) տառերից, և հաճախ աչքի է ընկնում բաղաձայնների կուտակումներով (օրինակ՝ «ձգտում», «կայծակ»)։ Հավայերենի այբուբենը (Pīʻāpā) աշխարհում ամենափոքրերից մեկն է՝ այն ունի ընդամենը 13 տառ (5 ձայնավոր՝ a, e, i, o, u և 8 բաղաձայն՝ h, k, l, m, n, p, w և կոկորդային շփական հնչյունը՝ ʻokina-ն)։
Հավայերենում բացակայում են բաղաձայնների կուտակումները. յուրաքանչյուր բաղաձայնին պարտադիր պետք է հաջորդի ձայնավոր, և բոլոր բառերն ավարտվում են ձայնավորով։ Հայկական հատուկ անունները կամ տերմինները տառադարձելիս թարգմանիչները ստիպված են կատարել զգալի փոփոխություններ։ Օրինակ՝ «Արամ» անունը կարող է հնչել որպես «Alama», իսկ ավելի բարդ անունները պահանջում են լուրջ հնչյունային հարմարեցում և ձայնավորների հավելում։
Մշակութային տեղայնացում և հասկացությունների փոխանցում
Թարգմանությունը լոկ բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի բառերով, այն մշակույթի փոխանցումն է։ Հայկական և հավայական մշակույթներն ունեն տարբեր աշխարհագրական և պատմական արմատներ։ Հայաստանը լեռնային, ցամաքային երկիր է՝ հնագույն քրիստոնեական ավանդույթներով, մինչդեռ Հավային կղզային, օվկիանոսային աշխարհ է՝ կապված բնության ու նախնիների պաշտամունքի հետ։
Այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են հայկական «խաչքարը», «տաշտը» կամ «տոլման», հնարավոր չէ ուղղակիորեն թարգմանել հավայերեն։ Դրանք պետք է նկարագրվեն կամ բացատրվեն համատեքստում։ Նմանապես, հավայական մշակութային կարևորագույն հասկացությունները, ինչպիսիք են «Aloha» (սեր, կարեկցանք, ներկայություն), «Mana» (հոգևոր ուժ) կամ «ʻOhana» (ընտանիք՝ լայն իմաստով), հայերեն թարգմանելիս կորցնում են իրենց խորքային իմաստը, եթե չեն տեղայնացվում պատշաճ կերպով։
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչներին
Որակյալ թարգմանություն ապահովելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ սկզբունքներին.
- Ուսումնասիրեք մասնիկների դերը. Մի փորձեք գտնել հայերենի հոլովների ուղղակի համարժեքները հավայերենում։ Կենտրոնացեք նախադաս մասնիկների (օրինակ՝ «i», «ma», «o», «a») ճիշտ կիրառության վրա։
- Հաշվի առեք դերանունների երկակիությունը. Տեքստում «մենք» կամ «դուք» տեսնելիս միշտ ճշտեք՝ խոսքը երկու հոգու մասին է, թե ավելի, և արդյոք խոսակիցը ներառված է խմբում։
- Ճշգրիտ կիրառեք ʻOkina-ն և Kahakō-ն. Գլոտալ ստոպը (ʻokina) և երկարացման նշանը (kahakō) հավայերենում պարզապես դիակրիտիկ նշաններ չեն. դրանք լիարժեք տառեր են, որոնց բացակայությունը կամ սխալ տեղադրումը կարող է լիովին փոխել բառի իմաստը (օրինակ՝ «kalo» նշանակում է տառո բույս, իսկ «kālō»՝ դրամական միջոցներ)։
- Խուսափեք բառացի թարգմանությունից. Շարահյուսական կառուցվածքների խիստ տարբերության պատճառով բառացի թարգմանությունը կհանգեցնի անընթեռնելի տեքստի։ Ազատորեն վերակառուցեք նախադասությունները հավայերենի VSO կաղապարին համապատասխան։
Հայերենից հավայերեն թարգմանական աշխատանքը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների քերականական համակարգերի խորը տիրապետում, այլև ստեղծագործական մոտեցում և պատմամշակութային համատեքստի նուրբ զգացողություն։ Ճիշտ մոտեցման դեպքում հնարավոր է կամրջել այս երկու հարուստ մշակույթները՝ ապահովելով տեղեկատվության անկորուստ և հարգալից փոխանցումը։