Þýðingar á milli tungumála sem eiga sér ólíkan landfræðilegan og menningarlegan bakgrunn geta verið verulega krefjandi. Þetta á sérstaklega við þegar þýtt er úr íslensku yfir í afríkönsku (afrikaans). Þótt bæði málin tilheyri germönsku málaættinni er þróun þeirra og uppbygging gjörólík. Íslenska hefur varðveitt flókna beygingarfræði og fornan orðaforða á meðan afríkanska hefur einfaldað málfræðikerfi sitt meira en flest önnur germönsk mál og tekið upp áhrif frá fjölmörgum óskyldum tungumálum í Suður-Afríku. Þessi grein fjallar um helstu áskoranirnar sem þýðendur standa frammi fyrir í þessu ferli og veitir hagnýt ráð til að tryggja nákvæmar og blæbrigðaríkar þýðingar.
Mismunandi málfræðileg uppbygging: Frá flókinni beygingu til einföldunar
Stærsta hindrunin við þýðingar úr íslensku yfir í afríkönsku liggur í málfræðilegri uppbyggingu tungumálanna. Íslenska er beygingamál (e. inflectional language) þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og töluorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni) og tveimur tölum (eintölu og fleirtölu). Sagnir beygjast einnig í persónum, tölum, tíðum, háttum og myndum.
Afríkanska er aftur á móti greinandi mál (e. analytical language). Hún hefur nánast alveg losað sig við beygingar. Hér eru helstu málfræðilegu andstæðurnar sem þýðandi þarf að brúa:
- Föll og kyn nafnorða: Í afríkönsku er engin fallbeyging á nafnorðum og málfræðilegt kyn er ekki til staðar í sama skilningi og í íslensku. Greinirinn er alltaf „die“ í eintölu og fleirtölu, óháð orðinu sjálfu. Þýðandi þarf því að treysta á setningagerð og forsetningar í afríkönsku til að tjá sömu tengsl og fallbeygingin gerir í íslensku textanum.
- Sagnbeygingar: Íslenskar sagnir breytast eftir því hver talar (ég les, þú lest, við lesum). Í afríkönsku beygjast sagnir hvorki eftir persónu né tölu. Sögnin að lesa (lees) er alltaf eins: „ek lees“, „jy lees“, „ons lees“. Þetta einfaldar markmálið en krefst þess að þýðandinn sé mjög nákvæmur með persónufornöfn til að enginn ruglingur eigi sér stað.
- Tíðir og hættir: Íslenska notar viðtengingarhátt til að tjá óskir, möguleika eða efa (t.d. „ef ég væri“). Afríkanska á ekki viðtengingarhátt og notar í staðinn hjálparsagnir eins og „sou“ (myndi) eða atviksorð til að ná fram sömu merkingu. Sömuleiðis er þátíð sagna í afríkönsku mjög einfölduð og oft mynduð með hjálparsögninni „het“ og lýsingarhætti þátíðar (t.d. „ek het gelees“ fyrir „ég las“).
Sérkenni afríkanskrar setningafræði: Tvöföld neitun og orðaröð
Þegar þýtt er yfir í afríkönsku er mikilvægt að átta sig á sérkennum setningagerðarinnar. Ein frægasta regla afríkanskrar málfræði er tvöföld neitun (e. double negation). Í íslensku leiðir tvöföld neitun yfirleitt til játunar (t.d. „ég veit ekki ekkert“ er málspillir eða þýðir að maður viti eitthvað), en í afríkönsku er hún skylda til að tjá neitun.
Sem dæmi verður íslenska setningin „Ég skil ekki spurninguna“ að „Ek verstaan nie die vraag nie“ á afríkönsku. Hér er neitunarorðið „nie“ notað tvisvar; í fyrra skiptið á eftir sögninni og í seinna skiptið í lok setningarinnar. Þýðandi sem þekkir ekki þessa reglu mun skrifa ómálfræðilegar setningar sem hljóma illa í eyrum móðurmálshafa.
Orðaröð í afríkönsku getur einnig verið flókin, sérstaklega í aukasetningum þar sem sögnin færist aftast í setninguna (líkt og í þýsku og hollensku). Íslenska fylgir V2-reglunni (sögnin er í öðru sæti), en afríkanska sveigir orðaröðina mun meira eftir setningagerðinni. Því má aldrei þýða orðrétt heldur verður að endurskipuleggja setningar algerlega til að þær falli að reglum markmálsins.
Menningarleg staðfæring og orðaforði
Íslenska og afríkanska spretta úr ólíku umhverfi og sögu. Íslenskur orðaforði einkennist af nýyrðasmíð og tengslum við náttúruna, snjó, eldgos, landbúnað og sjávarútveg. Afríkanska þróaðist aftur á móti í suðurhluta Afríku úr 17. aldar hollensku, en varð fyrir miklum áhrifum frá frumbyggjamálum (khoikhoi og sanmálum), portúgölsku, malísku (vegna þræla sem fluttir voru frá Austur-Indíum) og síðar ensku og bantúmálum (eins og xhosa og zulu).
Þetta þýðir að mörg hugtök sem tengjast náttúru eða menningu eiga sér enga beina hliðstæðu:
- Veðurfar og landslag: Hvernig þýðir maður íslensk hugtök eins og „gluggaveður“, „hríð“ eða „hraunbreiða“ yfir á tungumál sem þróaðist í heitu og þurru loftslagi Suður-Afríku? Þýðandi þarf oft að grípa til lýsandi þýðinga eða finna menningarlegar hliðstæður sem skila réttri stemningu.
- Sérstök afríkönsk hugtök: Afríkanska á yfir sig gnótt af orðum yfir staðbundin fyrirbæri eins og „veld“ (slétta/útivistarsvæði), „braai“ (grill/félagslegur viðburður) eða „kombuis“ (eldhús, en oft með dýpri menningarlega merkingu). Þegar þessi orð koma fyrir í texta sem þarf að þýða á milli málanna þarf að gæta þess að samhengið glatist ekki.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja sem bestan árangur þegar unnið er með þessar tvær ólíku germönsku greinar er gott að hafa efterfarandi ráð í huga:
- Forðist orð-af-orði þýðingar: Vegna þess hve afríkanska er greinandi en íslenska beygingamál verður orðrétt þýðing óskiljanleg. Einblínið á merkingareiningar og endurskapið setninguna út frá setningafræði markmálsins.
- Hafið tvöföldu neitunina í huga: Gætið þess sérstaklega að missa ekki af seinna „nie“ í neikvæðum setningum á afríkönsku. Þetta eru algengustu mistök þeirra sem hafa hollensku eða ensku sem millimál í þýðingarferlinu.
- Nýtið millimál skynsamlega: Þar sem fáar beinar orðabækur eru til á milli íslensku og afríkönsku þarf þýðandi oft að styðjast við ensku, hollensku eða þýsku sem brú. Hollenska er sérstaklega gagnleg þar sem hún er móðurmál afríkönsku, en varast ber falska vini (e. false friends) því mörg orð hafa breytt um merkingu í Suður-Afríku.
- Fáið móðurmálshafa til að lesa yfir: Vegna þess hve afríkanska er rík af talmálsblæbrigðum og staðbundnum orðatiltækjum er yfirlestur móðurmálshafa (e. native speaker proofreading) ómissandi hluti af gæðastýringu, sérstaklega ef um er að ræða markaðsefni eða bókmenntir.
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og afríkönsku krefjist ekki aðeins djúprar málakunnáttu heldur einnig næms eyra fyrir menningarmun og sögulegu samhengi. Með því að virða sérkenni hvors máls um sig geta þýðendur miðlað boðskapnum skýrt og áhrifaríkt á milli þessara tveggja fjarlægu en skyldu tungumála.