Қазіргі жаһандану заманында Қазақстан мен Израиль арасындағы сауда-экономикалық, мәдени, дипломатиялық және медициналық байланыстардың қарқынды дамуы қазақ тілінен иврит тіліне және керісінше аудару қызметтеріне деген сұранысты айтарлықтай арттырып отыр. Дегенмен, бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасылар мен құрылымдық топтарға жататындықтан (қазақ тілі – түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын агглютинативті тіл, ал иврит – афразиялық тілдер отбасына жататын семит флективті тілі), аударма процесі ерекше кәсіби дайындықты талап етеді. Бұл мақалада қазақ-иврит аудармасының негізгі теориялық және практикалық нюанстары, екі тілдің грамматикалық айырмашылықтары және сәтті локализациялау бойынша маңызды кеңестер қарастырылады.
Синтаксистік айырмашылықтар: SOV және SVO құрылымдарының қақтығысы
Қазақ және иврит тілдерінің синтаксистік құрылымы бір-біріне мүлдем ұқсамайды. Қазақ тілі – типтік SOV (Бастауыш - Одағай/Толықтауыш - Баяндауыш) тілі. Яғни, сөйлемдегі етістік (қимыл-әрекет) әрдайым сөйлемнің соңында орналасады. Ал иврит тілі, негізінен, SVO (Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымын қолданады, сондай-ақ классикалық немесе ресми мәтіндерде VSO (Баяндауыш - Бастауыш - Толықтауыш) құрылымы да жиі кездеседі.
Аудармашы сөйлемді аударған кезде оның құрылымын толығымен өзгертуге мәжбүр. Мысалы, қазақ тіліндегі "Мен оған кітапты кеше бердім" деген сөйлем иврит тілінде "Мен бердім оған кітапты кеше" (אני נתתי לו את הספר אתמול - Ани натати ло эт ха-сефер этмоль) болып өзгереді. Егер аудармашы сөйлемнің логикалық құрылымын иврит тілінің заңдылықтарына сәйкес қайта құрмаса, аударылған мәтін өте жасанды, түсініксіз және оқуға ауыр болып шығады.
Морфологиялық ерекшеліктер: Агглютинация және семит түбірлері жүйесі
Морфологиялық тұрғыдан қазақ тілі агглютинативті тіл болып табылады. Мұнда сөз түбіріне түрлі жалғаулар мен жұрнақтар (септік, көптік, тәуелдік, жіктік) бірінен соң бірі тізбектеліп жалғану арқылы жаңа мағыналар мен грамматикалық формалар жасалады. Ал иврит тілі – флективті және семит тілдеріне тән "түбір мен үлгі" (семит морфологиясы) жүйесіне негізделген. Иврит тіліндегі сөздердің көпшілігі үш (кейде төрт) дауыссыз дыбыстан тұратын түбірден (ивритше: שורש - шореш) және осы түбірдің ішіне енетін арнайы дауысты дыбыстар мен префикстер/суфикстер жиынтығынан (משקל - мишкаль немесе בניין - биньян) құралады.
Бұл айырмашылық аударма процесінде сөзжасамды қиындатады. Қазақ тіліндегі бір ғана күрделі сөзді иврит тіліне аудару үшін бірнеше сөзден тұратын тіркесті немесе арнайы конструкцияларды қолдану қажет болуы мүмкін. Сондықтан аудармашы екі тілдің де сөзжасамдық ерекшеліктерін жетік меңгеріп, сөздердің лексикалық және грамматикалық баламаларын дәл таба білуі тиіс.
Грамматикалық тек (род) категориясы және оның шешілу жолдары
Қазақ тілінде грамматикалық тек (мужской, женский, средний род) ұғымы жоқ. Тіпті "ол" есімдігі үшінші жақтағы ер адамға да, әйел адамға да, жансыз заттарға да бірдей қолданыла береді. Ал иврит тілінде грамматикалық тек өте қатаң сақталады. Иврит тіліндегі кез келген зат есім еркек (זכר) немесе әйел (נקבה) тегіне жатады. Сонымен қатар, етістіктер, сын есімдер, сан есімдер және есімдіктер де осы текке сәйкес өзгеріп отырады.
Қазақ мәтінінен иврит тіліне аударған кезде аудармашы үлкен қиындыққа тап болады: сөйлемнің кімге бағытталғанын немесе кім туралы айтылып жатқанын контекст арқылы анықтауы керек. Мысалы, қазақша "Сен қайда барасың?" деген сұрақ иврит тілінде ер адамға (לאן אתה הולך? - Леан ата холех?) және әйел адамға (לאן את הולכת? - Леан ат холехет?) екі түрлі қойылады. Контекст болмаған жағдайда қате жіберу қаупі өте жоғары. Аудармашыдан мәтіннің мазмұнын терең түсіну және қажет болған жағдайда тапсырыс берушіден нақтылау сұрау талап етіледі.
Сын есімдер мен анықтауыштардың орналасуы және белгілілік категориясы
Қазақ тілінде сын есім әрқашан өзі анықтайтын зат есімнің алдында келеді. Мысалы: "қызыл алма". Ал иврит тілінде бұл заңдылық мүлдем басқаша: сын есім әрдайым зат есімнен кейін орналасады және онымен тек пен санда ғана емес, белгілілік (определенность) категориясында да үйлеседі. Иврит тілінде белгілілік "ha-" (ה) артиклі арқылы беріледі.
Мысалы, "қызыл алма" тіркесі ивритше "тапуах адом" (תפוח אדום) болып аударылса, ал "белгілі бір қызыл алма" (нақты сол алма туралы айтқанда) "ха-тапуах ха-адом" (התפוח האדום) болып өзгереді. Мұнда белгілілік артиклі зат есімге де, сын есімге де қатар жалғанады. Қазақ тілінде мұндай артикльдер жүйесі жоқ болғандықтан, аудармашы контекстке сүйене отырып, заттың белгілі немесе белгісіз екенін анықтап, иврит тілінде тиісті артикльдерді дұрыс қолдануы керек. Бұл ережені сақтамау өрескел стилистикалық және грамматикалық қателерге әкеп соғады.
Етістік шақтары мен түрлерінің арақатынасы
Қазақ тілінде етістік жүйесі өте күрделі: өткен шақ, осы шақ және келер шақтың көптеген түрлері мен мағыналық реңктері бар (мысалы: барып келдім, бара жатырмын, баратынмын, бармақпын т.б.). Иврит тілінде етістік шақтарының жүйесі салыстырмалы түрде қарапайым: өткен шақ (עבר), осы шақ (הווה) және келер шақ (עתיד). Осы шақ формасы сонымен қатар есімше (причастие) рөлін де атқарады.
Қазақ тіліндегі етістіктің түрлі аналитикалық формалары арқылы берілетін қимылдың басталуы, аяқталуы немесе созылуы сияқты мағыналық реңктерді иврит тіліне аударған кезде қосымша үстеулерді немесе модальді сөздерді қолдану қажет болады. Мысалы, қазақ тіліндегі "жаза бастады" деген тіркесті иврит тіліне сөзбе-сөз емес, "жазуды бастады" (התחיל לכתוב - хитхиль лихтов) деп аудару керек. Аудармашы етістіктердің бұл айырмашылықтарын ескермесе, қимылдың динамикасы мен уақыттық реңкі жоғалып кетуі мүмкін.
Жазу бағыты және техникалық локализация (RTL және LTR)
Иврит тілі оңнан солға қарай жазылады (RTL - Right-to-Left), ал қазақ тілі солдан оңға қарай жазылады (LTR - Left-to-Right). Бұл айырмашылық тек қана аудармаға емес, сонымен қатар мәтінді беттеуге, веб-сайттар мен бағдарламалық жасақтамаларды локализациялауға айтарлықтай әсер етеді.
Құжаттарды немесе сайттарды аударған кезде барлық интерфейс элементтерін, кестелерді, бағандарды және мәтін бағыттарын "айналық" кескіндермен өзгерту қажет. Бұған қоса, мәтін ішінде екі тіл де араласып келген жағдайда (мысалы, қазақша мәтін ішіндегі ивритше цитаталар немесе терминдер), бағдарламалық кодтарда бұзылулар орын алмауы үшін BiDi (bidirectional text) алгоритмдерін дұрыс қолдану маңызды. Графикалық дизайн және баспа саласында бұл мәселе ерекше бақылауды талап етеді.
Мәдени сәйкестік және лексикалық нюанстар
Аударма когнитивті және мәдени деңгейдегі трансформацияны қажет ететін өнер. Қазақ мәдениеті көшпенділер дәстүрімен, ислам құндылықтарымен және Орталық Азия тарихымен тығыз байланысты. Ал иврит тілі – ежелгі еврей мәдениетінің, таураттық ұғымдар мен Таяу Шығыс климатының көрінісі.
Сонымен қатар, екі тілде де араб тілінен енген кірме сөздердің үлкен қабаты бар. Қазақ тіліндегі діни, философиялық немесе әдеби араб сөздері кейде иврит тіліндеге семит тектес туыстас сөздермен дыбыстық немесе мағыналық жағынан ұқсас келуі мүмкін. Алайда, олардың заманауи қолданыстағы мағыналық реңктері әртүрлі болуы мүмкін екенін есте сақтау қажет. Сондай-ақ, қазақ тіліндегі мақал-мәтелдер мен идиомаларды иврит тіліне сөзбе-сөз аудармай, олардың иврит тіліндегі мәдени баламаларын (мысалы, Танах немесе Талмудтан алынған фразеологизмдерді) табу – нағыз кәсіби маманның міндеті.
Қазақ-иврит аудармашыларына арналған практикалық кеңестер
Қазақ тілінен иврит тіліне сапалы аударма жасау үшін келесі ережелерді орындау ұсынылады:
- Контекстті мұқият талдау: Сөйлемдегі субъектілер мен объектілердің жынысын (тегін) анықтау үшін алдымен мәтіннің жалпы мазмұнын толық түсініп алыңыз.
- Синтаксисті еркін өзгерту: Қазақ тіліндегі сөйлем құрылымына жабысып қалмай, иврит тілінің табиғи сөйлеу ағымына сәйкес сөйлем мүшелерінің орнын ауыстырыңыз.
- Локализация құралдарын меңгеру: RTL форматын қолдайтын кәсіби CAT-құралдармен (Computer-Assisted Translation) және дизайн бағдарламаларымен жұмыс істей біліңіз.
- Мәдени баламаларды іздеу: Екі халықтың діни, тарихи және тұрмыстық ерекшеліктерін зерттеп, аудармада сәйкес фразеологизмдерді қолданыңыз.
- Тексеру және редакциялау: Дайын иврит мәтінін міндетті түрде сол тілді ана тілі ретінде сөйлейтін (native speaker) редакторға тексертіңіз. Бұл стилистикалық және мәдени қателерді болдырмаудың жалғыз кепілі.