ບົດນຳ: ການເຊື່ອມໂຍງສອງວັດທະນະທຳຜ່ານຕົວອັກສອນ
ການແປພາສາລະຫວ່າງພາສາທີ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສຸດຂົ້ວທັງໃນດ້ານໄກຍະສາດ, ພູມສາດ ແລະ ຕະກູນພາສາ ເປັນວຽກງານທີ່ທ້າທາຍຄວາມສາມາດຂອງນັກແປຢ່າງຍິ່ງ. ການແປພາສາລາວ ເຊິ່ງເປັນພາສາໃນຕະກູນໄທ-ກະໄດ (Kra-Dai) ໄປສູ່ພາສາໂຄຊາ (isiXhosa) ເຊິ່ງເປັນພາສາໃນຕະກູນນິເກີ-ຄອງໂກ (Niger-Congo) ແລະ ເປັນໜຶ່ງໃນພາສາທາງການຂອງປະເທດອາຟຣິກາໃຕ້ ຖືເປັນຕົວຢ່າງທີ່ຊັດເຈນຂອງການຂ້າມຜ່ານຊ່ອງຫວ່າງທາງດ້ານພາສາສາດນີ້. ເຖິງແມ່ນວ່າທັງສອງປະຊາກອນຈະຢູ່ຫ່າງກັນເຄິ່ງຄ່ອນໂລກ, ແຕ່ຄວາມຕ້ອງການໃນການແລກປ່ຽນຂໍ້ມູນຂ່າວສານ, ເອກະສານທາງການ, ແລະ ການທ່ອງທ່ຽວໄດ້ເຮັດໃຫ້ການແປພາສາຄູ່ນີ້ມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ບົດຄວາມນີ້ຈະນຳສະເໜີຂໍ້ມູນເຈາະເລິກກ່ຽວກັບໂຄງສ້າງ, ໄວຍາກອນ, ວັດທະນະທຳ ແລະ ເຕັກນິກການແປທີ່ຈຳເປັນ.
ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານປະເພດພາສາ: ພາສາແບບແຍກຄຳ vs ພາສາແບບຕິດແປະ
ความເຂົ້າໃຈທຳອິດທີ່ນັກແປຕ້ອງມີຄື ປະເພດຂອງພາສາ (Typology) ຂອງທັງສອງພາສາ:
ພາສາລາວ ຖືກຈັດຢູ່ໃນກຸ່ມພາສາແບບແຍກຄຳ ຫຼື ພາສາຄຳໂດດ (Analytic/Isolating Language). ລັກສະນະເດັ່ນຄື ຄຳສັບແຕ່ລະຄຳຈະຄົງຮູບເດີມສະເໝີ ບໍ່ມີການຜັນປ່ຽນຕາມເພດ, ກາລະ, ຫຼື ຈຳນວນ. ການບອກໜ້າທີ່ຂອງຄຳໃນປະໂຫຍກຈະຂຶ້ນກັບ "ລຳດັບຄຳ" (Word Order) ເຊິ່ງສ່ວນໃຫຍ່ແມ່ນ ປະທານ + ກຳມະ + ກຳ (SVO) ແລະ ການໃຊ້ຄຳຊ່ວຍໄວຍາກອນເພື່ອບອກລາຍລະອຽດເພີ່ມເຕີມ.
ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາໂຄຊາ ເປັນພາສາແບບຕິດແປະ (Agglutinative Language). ນັ້ນໝາຍຄວາມວ່າ ຄຳສັບໃໝ່ ຫຼື ປະໂຫຍກທັງໝົດສາມາດຖືກສ້າງຂຶ້ນໄດ້ໂດຍການນຳເອົາຮາກຄຳ (Roots) ມາປະສົມກັບຄຳນຳໜ້າ (Prefixes) ແລະ ຄຳລົງທ້າຍ (Suffixes) ຫຼາຍໆຕົວ. ຄຳສັບໜຶ່ງຄຳໃນພາສາໂຄຊາອາດຈະມີຄວາມໝາຍເທົ່າກັບປະໂຫຍກຍາວໆໃນພາສາລາວ ເຊິ່ງນີ້ຄືຈຸດທີ່ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະ ແລະ ຖອດລະຫັດໃຫ້ຖືກຕ້ອງ.
ລະບົບປະເພດຄຳນາມ: ຈຸດພິເສດຂອງພາສາໂຄຊາ ທີ່ບໍ່ມີໃນພາສາລາວ
ພາສາໂຄຊາມີລະບົບ "ປະເພດຄຳນາມ" (Noun Classes) ທີ່ຊັບຊ້ອນ ແລະ ມີເຖິງ 15 ປະເພດ ເຊັ່ນ ປະເພດຄຳນາມທີ່ໃຊ້ກັບມະນຸດ, ສັດ, ພືດ, ວັດຖຸສິ່ງຂອງ, ຫຼື ສິ່ງທີ່ເປັນນາມມະທຳ. ແຕ່ລະປະເພດຈະມີຄຳນຳໜ້ານາມ (Noun Prefixes) ທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ລະບົບນີ້ບໍ່ພຽງແຕ່ກຳນົດຄຳນາມເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງສົ່ງຜົນກະທົບຕໍ່ຄຳສັບອື່ນໆໃນປະໂຫຍກ ເຊັ່ນ ຄຳຄຸນນາມ, ຄຳແທນນາມ, ແລະ ຄຳກຳມະ ຕ້ອງມີການປ່ຽນແປງຄຳນຳໜ້າໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບປະເພດຄຳນາມນັ້ນໆ (Noun Class Agreement).
ໃນພາສາລາວ, ພວກເຮົາບໍ່ມີລະບົບປະເພດຄຳນາມທີ່ສົ່ງຜົນຕໍ່ໄວຍາກອນທັງປະໂຫຍກແບບນີ້ ແຕ່ພວກເຮົາໃຊ້ "ຄຳລັກສະນະນາມ" (Classifiers) ເພື່ອສະແດງຮູບລັກສະນະຂອງຄຳນາມ ເມື່ອມີການກຳນົດຈຳນວນ ເຊັ່ນ: "ລົດ 2 ຄັນ", "ໝາ 3 ໂຕ". ໃນການແປຈາກລາວ ຫາ ໂຄຊາ, ນັກແປຕ້ອງລະບຸໃຫ້ໄດ້ວ່າຄຳນາມໃນພາສາລາວນັ້ນຕົກຢູ່ໃນປະເພດຄຳນາມໃດໃນພາສາໂຄຊາ ເພື່ອທີ່ຈະໃຊ້ Prefixes ໃຫ້ສອດຄ່ອງກັນຕະຫຼອດທັງປະໂຫຍກ.
ການແປລະບົບກາລະ ແລະ ເວລາ (Tense and Aspect)
ວິທີການບອກເວລາຂອງເຫດການໃນສອງພາສານີ້ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ:
- ພາສາລາວ: ໃຊ້ຄຳບອກເວລາ ຫຼື ຄຳຊ່ວຍກຳມະ ເຊັ່ນ: "ໄດ້", "ຈະ", "ພວມ", "ແລ້ວ" ເພື່ອບອກວ່າເຫດການນັ້ນເກີດຂຶ້ນໃນອະດີດ, ປັດຈຸບັນ ຫຼື ອະນາຄົດ ໂດຍບໍ່ມີການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງຂອງຄຳກຳມະເລີຍ. ຕົວຢ່າງ: "ข້ອຍກິນເຂົ້າ", "ຂ້ອຍໄດ້ກິນເຂົ້າແລ້ວ", "ຂ້ອຍຈະກິນເຂົ້າ".
- ພາສາໂຄຊາ: ໃຊ້ການຕິດແປະຄຳນຳໜ້າ ແລະ ຄຳລົງທ້າຍໃສ່ຮາກຄຳກຳມະ ເພື່ອບອກທັງກາລະ ແລະ ປະທານ. ຕົວຢ່າງ, ຮາກຄຳກຳມະ "kula" (ເຕີບໃຫຍ່) ຈະປ່ຽນຮູບຮ່າງໄປຕາມປະທານ ແລະ ເວລາ ເຊັ່ນ "ndiyakula" (ຂ້ອຍກຳລັງເຕີບໃຫຍ່) ໂດຍມີ "ndi-" ແທນ "ຂ້ອຍ", "-ya-" ແທນການກະທຳທີ່ກຳລັງດຳເນີນຢູ່.
ດັ່ງນັ້ນ, ໃນການແປພາສາລາວທີ່ມີຄວາມຍືດຫຍຸ່ນທາງດ້ານເວລາສູງ, ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະບໍລິບົດ (Context) ຢ່າງຖີ່ຖ້ວນເພື່ອໃຫ້ຮູ້ແນ່ຊັດວ່າເຫດການນັ້ນເກີດຂຶ້ນໃນຊ່ວງເວລາໃດ ແລະ ເລືອກໃຊ້ໂຄງສ້າງການຜັນຄຳກຳມະໃນພາສາໂຄຊາໃຫ້ຖືກຕ້ອງ.
ຂໍ້ຄວນລະວັງ: ໃນພາສາລາວ ມັກຈະມີການລະປະທານ (Subject Drop) ໃນປະໂຫຍກ ເມື່ອຄູ່ສົນທະນາເຂົ້າໃຈກັນດີ. ແຕ່ໃນພາສາໂຄຊາ, ປະທານຕ້ອງຖືກສະແດງອອກສະເໝີຜ່ານ Subject Concord ທີ່ຕິດຢູ່ກັບຄຳກຳມະ. ນັກແປຕ້ອງຄົ້ນຫາປະທານທີ່ເຊື່ອງຢູ່ສະເໝີກ່ອນທີ່ຈະທຳການແປ.
ລະບົບສຽງ ແລະ ວັນນະຍຸດ vs ລະບົບສຽງຄລິກ
ເຖິງແມ່ນວ່າການແປເອກະສານຈະເນັ້ນໃສ່ພາສາຂຽນ, ແຕ່ການເຂົ້າໃຈລະບົບສຽງກໍມີສ່ວນຊ່ວຍໃນການແປພາສານິຍາຍ ຫຼື ການແປແບບຖອດສຽງ (Transliteration):
ພາສາລາວເປັນພາສາທີ່ມີວັນນະຍຸດ (Tonal Language) ມີ 5-6 ສຽງ ເຊິ່ງການປ່ຽນສຽງວັນນະຍຸດຈະເຮັດໃຫ້ຄວາມໝາຍປ່ຽນແປງໂດຍສິ້ນເຊີງ (ເຊັ່ນ: ປາ, ປ່າ, ປ້າ). ໃນຂະນະທີ່ພາສາໂຄຊາກໍເປັນພາສາທີ່ມີລະດັບສຽງ (Tonal Language) ເຊັ່ນກັນ ແຕ່ມີຄວາມໂດດເດັ່ນທີ່ສຸດໃນເລື່ອງຂອງ "ສຽງຄລິກ" (Click Consonants) ເຊິ່ງຂຽນແທນດ້ວຍຕົວອັກສອນ c, x, ແລະ q. ການອອກສຽງເຫຼົ່ານີ້ສະທ້ອນເຖິງວິທີການຄິດ ແລະ ວັດທະນະທຳການສື່ສານທີ່ແຕກຕ່າງ ເຊິ່ງສົ່ງຜົນຕໍ່ການເລືອກໃຊ້ຄຳສັບໃນການແປບົດກະວີ ຫຼື ບົດປະພັນວັນນະຄະດີ.
ບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳ, ລະດັບພາສາ ແລະ ຄຳລາຊາສັບ
ພາສາລາວມີລະບົບສັບພະນາມ ແລະ ຄຳລາຊາສັບ ທີ່ສະແດງເຖິງຄວາມເຄົາລົບ, ອາຍຸ, ສະຖານະພາບທາງສັງຄົມ ແລະ ຄວາມໃກ້ຊິດ (ເຊັ່ນ: ຂ້ານ້ອຍ, ເພິ່ນ, ທ່ານ, ອ້າຍ, ເອື້ອຍ). ສ່ວນພາສາໂຄຊາ ກໍມີລະບົບການສະແດງຄວາມເຄົາລົບທີ່ເອີ້ນວ່າ "Ukuhlonipha" ເຊິ່ງຜູ້ເວົ້າຕ້ອງຫຼີກເວັ້ນການໃຊ້ຄຳສັບບາງຄຳ ແລະ ປ່ຽນໄປໃຊ້ຄຳສັບທີ່ສະແດງຄວາມນອບນ້ອມຕໍ່ຜູ້ອາວຸໂສ ຫຼື ຍາດຕິພີ່ນ້ອງ.
In ການແປ, ນັກແປຕ້ອງຈັບຄູ່ລະດັບຄວາມເປັນທາງການ ແລະ ຄວາມເຄົາລົບເຫຼົ່ານີ້ໃຫ້ເໝາະສົມ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ຜູ້ອ່ານຮູ້ສຶກວ່າພາສາທີ່ແປອອກມານັ້ນແຂງກະດ້າງ ຫຼື ຂາດຄວາມເຄົາລົບ ໂດຍສະເພາະໃນການແປເອກະສານທາງການທູດ ຫຼື ຈົດໝາຍທຸລະກິດ.
ເຕັກນິກ ແລະ ຂະບວນການແປພາສາລາວ ຫາ ພາສາໂຄຊາ ໃຫ້ມີປະສິດທິພາບ
- ການຖອດຄວາມໝາຍແບບບໍ່ຍຶດຕິດກັບຄຳສັບ (Paraphrasing): ຫຼີກເວັ້ນການແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳ (Literal Translation) ເພາະຈະເຮັດໃຫ້ປະໂຫຍກພາສາໂຄຊາອ່ານບໍ່ເຂົ້າໃຈ. ໃຫ້ເນັ້ນໃສ່ການຈັບໃຈຄວາມສຳຄັນແລ້ວຮຽບຮຽງໃໝ່ຕາມໂຄງສ້າງພາສາປາຍທາງ.
- ການຈັດການກັບຄຳສັບທາງວັດທະນະທຳ (Cultural Translation): ຄຳສັບບາງຄຳທີ່ບໍ່ມີໃນພາສາໂຄຊາ ເຊັ່ນ "ບາສີສູ່ຂວັນ" ຫຼື "ອາຫານພື້ນບ້ານລາວ" ຄວນໃຊ້ວິທີທັບສັບ ພ້ອມທັງວົງເລັບອະທິບາຍຄວາມໝາຍສັ້ນໆ.
- ການນຳໃຊ້ພາສາກາງ (Pivot Translation): ເນື່ອງຈາກການແປໂດຍກົງລະຫວ່າງ ລາວ-ໂຄຊາ ຍັງມີຊັບພະຍາກອນໜ້ອຍ, ການໃຊ້ພາສາອັງກິດເປັນຕົວເຊື່ອມໂຍງ (Lao -> English -> Xhosa) ຈະຊ່ວຍໃຫ້ກວດສອບຄວາມຖືກຕ້ອງທາງດ້ານວິຊາການໄດ້ດີຂຶ້ນ ແຕ່ຕ້ອງລະວັງບໍ່ໃຫ້ຄວາມໝາຍບິດເບືອນໃນລະຫວ່າງຂັ້ນຕອນ.
- ການກວດທານໂດຍເຈົ້າຂອງພາສາ (Native Speaker Review): ຂັ້ນຕອນສຸດທ້າຍທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດແມ່ນການໃຫ້ເຈົ້າຂອງພາສາໂຄຊາເປັນຜູ້ກວດແກ້ ເພື່ອປັບປຸງສຳນວນໃຫ້ມີຄວາມສະຫຼະສະລວຍ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດທີ່ສຸດ.
ສະຫຼຸບ
ການແປພາສາລາວ ຫາ ພາສາໂຄຊາ ເປັນສິລະປະຂອງການເຊື່ອມຕໍ່ສອງວັດທະນະທຳທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ຄວາມສຳເລັດໃນການແປບໍ່ໄດ້ຂຶ້ນຢູ່ກັບການຮູ້ຄຳສັບເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຢູ່ທີ່ຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບວິທີການຄິດ ແລະ ໂຄງສ້າງທາງໄວຍາກອນຂອງທັງສອງພາສາ. ການໝັ່ນສຶກສາ ແລະ ຝຶກຝົນຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປສາມາດສ້າງສັນຜົນງານການແປທີ່ມີຄວາມຖືກຕ້ອງ, ຊັດເຈນ ແລະ ເຂົ້າເຖິງຫົວໃຈຂອງຜູ້ອ່ານໄດ້ຢ່າງແທ້ຈິງ.