Даяаршил эрчимжиж буй өнөө үед орон орны хэл, соёлын харилцаа улам бүр өргөжиж байна. Үүний нэг жишээ бол Төв Азийн цээжинд орших Монгол Улс болон Зүүн Африкийн орнуудыг холбосон хэлний гүүр болох монгол хэлнээс суахили (кисуахили) хэл рүүх орчуулгын салбар юм. Монгол болон суахили хэл нь өөр өөр хэлний язгуур, түүх, газар зүйн бүсэд харьяалагддаг тул тэдгээрийн хоорондын орчуулга нь зөвхөн үг хөрвүүлэх төдий зүйл биш, харин соёл, сэтгэлгээний асар том шилжилт юм. Энэхүү нийтлэлд хоёр хэлний орчуулгын явц дахь синтаксийн өөрчлөлт, дүрмийн нарийн төвөгтэй байдал, соёлын нутагшуулалт болон орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөмжүүдийг багтаасан болно.
Өгүүлбэрийн Бүтэц Ба Синтаксийн Зөрүүг Хянах Нь
Монгол хэл нь Алтай язгуурын хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь Өгүүлэгдэхүүн - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн (SOV) гэсэн дараалалтай байдаг. Нөгөөтэйгүүр, суахили хэл нь Нигер-Конго хэлний язгуурын Банту бүлэгт хамаарах бөгөөд Өгүүлэгдэхүүн - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун (SVO) гэсэн бүтцээр өгүүлбэрээ босгодог. Энэхүү ялгаа нь орчуулагчаас өгүүлбэрийн гишүүдийг логик дарааллын дагуу бүрэн шинэчлэн найруулахыг шаарддаг.
Жишээлбэл, монгол хэлээр "Багш ном уншиж байна" гэж хэлэхэд өгүүлэхүүн нь өгүүлбэрийн эцэст орно. Харин үүнийг суахили хэл рүү хөрвүүлэхэд "Mwalimu anasoma kitabu" буюу "Багш уншиж байна номыг" гэсэн хэлбэртэй болох бөгөөд үйл үг нь өгүүлбэрийн дунд ордог. Хэрэв үүнийг анхаарахгүйгээр үгчилж орчуулбал утга алдагдаж, уншигчдад ойлгомжгүй текст үүсэх болно.
Мөн монгол хэл нь залгамал (agglutinative) хэл бөгөөд нэр үгэнд тийн ялгалын нөхцөлүүдийг ард нь залгадаг. Харин суахили хэлэнд орон байр, чиглэл зэрэг мэдээллийг илэрхийлэхдээ угтвар (prefixes) болон дагаврыг хослуулан хэрэглэдэг тул орчуулагч хэлний синтаксийн энэхүү эсрэг тэсрэг байдлыг сайтар тооцох шаардлагатай.
Суахили Хэлний Нэр Үгийн Ангиллын Систем (Noun Classes)
Суахили хэлний орчуулгын хамгийн том сорилт бол нэр үгийн ангилал буюу "Ngeli" юм. Суахили хэлэнд хүйс заах дүрэм байдаггүй боловч нэр үгийг утга, шинж чанараар нь 18 өөр ангилалд хуваадаг. Эдгээр ангилалд хүн, амьтан, ургамал, багаж зэвсэг, хийсвэр ойлголт, газар орны нэр зэрэг багтана. Үгийн орчуулга хийхэд тухайн нэр үг ямар ангилалд багтаж байгаагаас шалтгаалан өгүүлбэрийн бусад гишүүд хувирдаг.
Жишээ нь, "Сайн" гэдэг тэмдэг нэрийг суахили хэл рүү орчуулахад:
- Хүнтэй холбоотой бол: mtu mwema (сайн хүн)
- Хэрэгсэл, зүйлтэй холбоотой бол: kisu chema (сайн хутга)
- Газар оронтой холбоотой бол: mahali pema (сайн газар)
Эндээс харахад монгол хэлний нэг тэмдэг нэр суахили хэлэнд нэр үгийн ангилалтайгаа зохицон олон өөр хэлбэрээр хувирч байна. Орчуулагч тухайн нэр үгийн ангиллыг буруу тодорхойлвол өгүүлбэрийн дүрэм бүхэлдээ алдаатай болно.
Үйл Үгийн Найрлага Ба Цаг Хугацааг Илэрхийлэх Нь
Суахили хэлний үйл үгийн бүтэц нь маш нарийн бөгөөд нэг үгэнд олон мэдээллийг багтаадаг. Үйл үгийн үндсэн дээр субъект, цаг, объект, болон байцыг заасан угтварууд дарааллан залгагддаг. Монгол хэлний одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цаг болон үйл явцын шинжийг суахили хэлний үйл үг рүү зөв буулгах нь нарийн ажиллагаа шаардана.
Суахили хэлний цагийн гол угтварууд:
- -na-: Одоо цагийг илэрхийлнэ (жишээ нь: anasoma - тэр уншиж байна).
- -li-: Өнгөрсөн цагийг илэрхийлнэ (жишээ нь: alisoma - тэр уншсан).
- -ta-: Ирээдүй цагийг илэрхийлнэ (жишээ нь: atasoma - тэр унших болно).
- -me-: Үйл явц дууссан бөгөөд үр дүн нь одоо ч хадгалагдаж байгааг илэрхийлнэ.
Монгол хэлний үйл үгийн дагавар болон туслах үгсийг суахили хэлний эдгээр цаг, байцын угтваруудтай дүйцүүлэхдээ эх бичвэрийн нарийн утга санааг алдагдуулахгүй байх нь чихал юм. Мөн монгол хэлний үйл үгийн захирах, хүсэх зэрэг байдлуудыг суахили хэлний холбох болон туслах үгстэй уялдуулан хөрвүүлнэ.
Соёл, Уламжлалын Зөрүү Ба Үгийн Сангийн Нутагшуулалт
Орчуулга гэдэг нь зөвхөн хэлний дүрмийн шилжилт биш, соёлын гүүр юм. Монголчуудын нүүдэлчин соёл, байгаль дэлхийгээ дээдлэх үзэл, мал аж ахуйн өвөрмөц нэр томьёо нь суахили хэлний соёлтой эрс ялгаатай. Суахили соёл нь Энэтхэгийн далайн эргийн худалдаа, загас агнуур, кокосын мод, халуун орны уур амьсгал болон исламын шашны нөлөөн дор бүрэлдсэн байдаг.
Соёлын зөрүүг даван туулахад орчуулагчид дараах бэрхшээлүүд тулгардаг:
- Байгаль, цаг уурын ялгаа: Монгол орны өвлийн хүйтэн, цас зуд, хяруу зэрэг ойлголтыг Зүүн Африкийн халуун дулаан уур амьсгалтай суахили хэлээр яригчдад тайлбарлахын тулд тохирох дүрслэлийг сонгох хэрэгтэй. Жишээ нь, "Зуд" гэсэн үгийг суахили хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй тул "цас, хүйтнээс шалтгаалсан малын гамшиг" гэж тайлбарлан хөрвүүлдэг.
- Ахуйн болон хоол хүнсний нэршил: "Цагаан идээ", "айраг", "гэр" гэх мэт монгол ахуйн үгсийг суахили хэл рүү хөрвүүлэхдээ тухайн үгийг хэвээр үлдээж, хаалтад тайлбар бичих эсвэл хамгийн ойр дөхөх соёлын ойлголтоор орлуулах аргыг хэрэглэнэ.
- Үгийн зээллэг: Суахили хэл нь араб хэлнээс маш олон үг зээлсэн бөгөөд өдөр тутмын мэндчилгээ, нийгмийн харилцаанд шашны утга агуулгатай үгс олон байдаг. Орчуулагч эдгээр үгийн соёлын контекстийг ойлгож, монгол хэл рүү буулгахдаа уншигчдад хамгийн ойлгомжтой, байгалийн мэт сонсогдох хувилбарыг сонгох нь чухал.
Орчуулгын Чанарыг Сайжруулах Практик Арга Замууд
Монгол хэлнээс суахили хэл рүү амжилттай орчуулахын тулд орчуулагч дараах алхмуудыг хэрэгжүүлэх шаардлагатай:
- Хоёр хэлний суурь мэдлэгийг байнга гүнзгийрүүлэх: Хоёр хэлний хэл зүйгээс гадна түүх, уран зохиол, ардын аман зохиолыг судлах хэрэгтэй. Энэ нь орчуулгыг илүү амьд, утга төгөлдөр болгодог.
- Гуравдагч хэлийг ашиглах: Шууд толь бичиг ховор тохиолдолд англи хэлийг гүүр болгон ашиглаж болно. Гэхдээ англи хэлээр дамжуулан орчуулахдаа утга гажих эрсдэлтэй тул суахили болон монгол хэлний эх сурвалжуудыг давхар тулгаж шалгах нь зүйтэй.
- Зүйр цэцэн үгийн дүйцүүлэлт: Зүйр үгийг үгчлэн орчуулбал утгагүй болно. Монгол хэлний "Хэлбэлтгүй үнэн" гэсэн утгатай зүйр үгийг суахили хэлний "Methali" цуглуулгаас хайж, утга санааны хувьд хамгийн ойрхон зүйр үгээр орлуулах хэрэгтэй.
- Хянан засварлалт (Proofreading): Эцсийн бүтээлийг суахили хэлийг эх хэл шигээ эзэмшсэн мэргэжлийн хянан засварлагчаар уншуулах нь орчуулгын чанар, найруулгыг төгс болгоход туслах хамгийн чухал шат юм.