မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း နိုင်ငံများဖြစ်ကြပြီး သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေး ရှိကြသော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကားနှစ်ခုမှာ မတူညီသော ဘာသာစကားမိသားစုများမှ ဆင်းသက်လာကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် တိဗက်-မြန်မာ (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကား (Bahasa Indonesia) သည် ဩစထရိုနီးရှန်း (Austronesian) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဘာသာမှ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သဒ္ဒါ၊ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သုံးနှုန်းမှုများနှင့် လူမှုရေးရာအသုံးအနှုန်းများတွင် ကြီးမားသော ခြားနားချက်များ ရှိနေသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် ၎င်းဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ ကြုံတွေ့ရလေ့ရှိသည့် အဓိကစိန်ခေါ်မှုများ၊ သဒ္ဒါဆိုင်ရာ ခြားနားချက်များနှင့် အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်ဆိုမှုဖြစ်စေရန် လိုက်နာရမည့် အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားမည် ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ကွာခြားချက် (Sentence Structure: SOV vs SVO)
မြန်မာဘာသာမှ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ရာတွင် အခြေခံအကျဆုံးနှင့် အရေးကြီးဆုံး စိန်ခေါ်မှုမှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ မတူညီခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာဝါကျစနစ်သည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) ပုံစံကို အသုံးပြုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ကျွန်တော် ထမင်း စားသည်။" ဟု ပြောဆိုရာတွင် "ကျွန်တော်" သည် ကတ္တား၊ "ထမင်း" သည် ကံ၊ "စားသည်" သည် ကြိယာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားတွင်မူ ဝါကျစနစ်သည် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object) ပုံစံကို အခြေခံသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် "Saya makan nasi." (Saya = ကျွန်တော်၊ makan = စားသည်၊ nasi = ထမင်း) ဟု ရေးသားရသည်။ ထို့ကြောင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူအနေဖြင့် မြန်မာဝါကျတစ်ခုကို ဖတ်ရှုပြီးနောက် ဝါကျနောက်ဆုံးရှိ ကြိယာကို ဦးစွာ ရှာဖွေနားလည်ရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထို့နောက် အင်ဒိုနီးရှားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုသည့်အခါ ကြိယာကို ကတ္တား၏ နောက်တွင် ချက်ချင်း ထည့်သွင်းတည်ဆောက်ရမည် ဖြစ်သည်။ ဤတည်ဆောက်ပုံ ကွဲပြားမှုကို သတိမပြုမိပါက ရှုပ်ထွေးသော ဝါကျရှည်များတွင် ဘာသာပြန်အမှားများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
၂။ နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်းများနှင့် ကြိယာပြောင်းလဲမှုများ (Affixes and Morphology)
အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားသည် သမားရိုးကျ ကြိယာပြောင်းလဲမှုများထက် ရှေ့ဆက် (Prefixes)၊ နောက်ဆက် (Suffixes) နှင့် ပတ်ပတ်လည်ဆက် (Circumfixes) များကို အသုံးပြု၍ စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် သဒ္ဒါဆိုင်ရာ အခန်းကဏ္ဍများကို ပြောင်းလဲစေသော ဘာသာစကားအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် "baca" (ဖတ်သည်) ဟူသော အခြေခံစကားလုံးကို အသုံးပြု၍ "Membaca" (ဖတ်နေသည်/ဖတ်သည် - ကတ္တားပြုကြိယာ)၊ "Dibaca" (အဖတ်ခံရသည် - ကံပြုကြိယာ)၊ "Pembaca" (စာဖတ်သူ - နာမ်)၊ "Bacaan" (ဖတ်စရာစာပေ - နာမ်) စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲအသုံးပြုနိုင်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ စကားလုံးများ၏ ရှေ့နောက်တွင် စကားဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ ဝိဘတ်နှင့် ပစ္စည်းများကို တွဲဖက်အသုံးပြုလေ့ရှိသော်လည်း အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားကဲ့သို့ စနစ်တကျ ပြောင်းလဲခြင်း မဟုတ်ပေ။ မြန်မာဘာသာမှ "စာဖတ်သည်" ကို ပြန်ဆိုရာတွင် ဝါကျ၏ တက်ကြွမှု (Active) သို့မဟုတ် ရာထူးပြောင်းလဲမှု (Passive) အပေါ် မူတည်၍ "membaca" သို့မဟုတ် "dibaca" ကို မှန်ကန်စွာ ရွေးချယ်အသုံးပြုနိုင်ရန် လိုအပ်သည်။
၃။ နာမ်စားများနှင့် စာနာမှုအသုံးအနှုန်းများ (Pronouns and Politeness Levels)
ဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံးတွင် လူမှုရေးအဆင့်အတန်း၊ အသက်အရွယ်နှင့် ရင်းနှီးမှုအပေါ် မူတည်၍ နာမ်စားအမျိုးမျိုးကို ခွဲခြားသုံးနှုန်းကြသည်။ သို့သော် သုံးနှုန်းပုံချင်း မတူညီကြပေ။ မြန်မာဘာသာတွင် "ကျွန်တော်"၊ "ကျွန်မ"၊ "ငါ"၊ "ဦးလေး"၊ "အန်တီ" စသည်ဖြင့် ကာယကံရှင်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် လိင်အလိုက် နာမ်စားများ ကွဲပြားသည်။ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာတွင်လည်း အလားတူပင် ဖြစ်သည်။ ပထမနာမ်စား (ငါ/ကျွန်တော်/ကျွန်မ) တွင် အလွန်ရင်းနှီးသော သူငယ်ချင်းအချင်းချင်း၌ "Aku" သို့မဟုတ် "Gue" ကို သုံးပြီး၊ ယဉ်ကျေးသော သို့မဟုတ် တရားဝင်အခြေအနေများတွင် "Saya" ကို သုံးသည်။ ဒုတိယနာမ်စား (မင်း/ခင်ဗျား/ရှင်/ရိုသေစွာ ခေါ်ဆိုမှု) တွင် ရင်းနှီးသူချင်း "Kamu" သို့မဟုတ် "Lu" ကို သုံးပြီး၊ တရားဝင် သို့မဟုတ် လူကြီးသူမများအား "Anda" သို့မဟုတ် အသက်အရွယ်အရ "Bapak" (ဦးလေး/အဖေ)၊ "Ibu" (အဒေါ်/အမေ)၊ "Kakak" (အစ်ကို/အစ်မ) ဟု သုံးနှုန်းရသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုသူသည် မူရင်းမြန်မာစာသား၏ လေသံနှင့် စကားပြောဆိုသူများအကြား ဆက်ဆံရေးကို သေချာစွာ စိစစ်ပြီးမှသာ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာ၌ အကိုက်ညီဆုံး နာမ်စားကို ရွေးချယ်ရမည်။ သို့မဟုတ်ပါက ယဉ်ကျေးမှုအရ ရိုင်းပြရာ ရောက်သွားနိုင်သည်။
၄။ သင်္ချာပစ္စည်းများ သို့မဟုတ် နာမ်ပစ္စည်းပြကိန်းများ (Classifiers)
မြန်မာဘာသာစကားတွင် "လူတစ်ယောက်"၊ "ခွေးတစ်ကောင်"၊ "ကားတစ်စင်း" စသည်ဖြင့် နာမ်တစ်ခုချင်းစီအတွက် သီးခြားသင်္ချာပစ္စည်းများ (Classifiers) ရှိသကဲ့သို့ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားတွင်လည်း "Kata Penggolong" ဟု ခေါ်သော အလားတူစနစ် ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် လူအတွက် မြန်မာဘာသာ "ယောက်/ဦး" ကို အင်ဒိုနီးရှားဘာသာတွင် "Orang" ဟု သုံးသည်။ (ဥပမာ - Seorang guru = ဆရာတစ်ယောက်)။ တိရစ္ဆာန်အတွက် မြန်မာဘာသာ "ကောင်" ကို အင်ဒိုနီးရှားဘာသာတွင် "Ekor" ဟု သုံးသည်။ (ဥပမာ - Seekor kucing = ကြောင်တစ်ကောင်)။ အရာဝတ္ထုယေဘုယျအတွက် မြန်မာဘာသာ "ခု" ကို အင်ဒိုနီးရှားဘာသာတွင် "Buah" ဟု သုံးသည်။ (ဥပမာ - Sebuah buku = စာအုပ်တစ်အုပ်)။ သို့သော် ကွာခြားချက်မှာ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကား၏ နေ့စဉ်ပြောဆိုမှုများတွင် ဤသင်္ချာပစ္စည်းများကို ချန်လှပ်ထားလေ့ရှိသော်လည်း တရားဝင်စာပေများတွင်မူ မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းရေးသားရသည်။ မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုသူများသည် စာသား၏ အမျိုးအစား (Formal သို့မဟုတ် Informal) ပေါ်မူတည်၍ ဤသဒ္ဒါစည်းမျဉ်းကို လိုက်လျောညီထွေစွာ ပြန်ဆိုရပါမည်။
၅။ ကာလပြ အသုံးအနှုန်းများ (Tense and Aspect)
မြန်မာဘာသာစကားနှင့် အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးတွင် အင်္ဂလိပ်စာကဲ့သို့ ကြိယာပုံစံများကို ကာလ (Tense) အလိုက် ပြောင်းလဲရသည့် စနစ်မရှိပါ။ သို့သော် ကာလကို ပြသရန်အတွက် အချိန်ပြစကားလုံးများနှင့် ကြိယာအထောက်အကူပြု စကားလုံးများကို သုံးကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာတွင် အတိတ်ကာလအတွက် "Sudah" (ပြီးပြီ)၊ "Telah" (ပြီးခဲ့ပြီ)၊ "Kemarin" (မနေ့က) စသည်တို့ကို သုံးပြီး၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလအတွက် "Sedang" (နေသည်/ဆဲ)၊ "Kini" (ယခု) ကို လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ကာလအတွက် "Akan" (မည်/လိမ့်မည်)၊ "Besok" (မနက်ဖြန်) စသည်တို့ကို လည်းကောင်း သုံးသည်။ မြန်မာဘာသာမှ "ကျွန်တော် စားပြီးပြီ" ကို ဘာသာပြန်လျှင် "Saya sudah makan" ဟု ပြန်ဆိုရမည်ဖြစ်ပြီး၊ "ကျွန်တော် စားနေသည်" ဆိုပါက "Saya sedang makan" ဟု ပြန်ဆိုရပါမည်။ မြန်မာစာသားပါ ကာလပြပစ္စည်းများ (ခဲ့၊ ပြီ၊ နေ၊ မည်) ကို သေချာစွာ ခွဲခြားပြီး အင်ဒိုနီးရှားဘာသာ၏ သင့်လျော်သော ကာလပြစကားလုံးများနှင့် တွဲဖက်ရန် လိုအပ်သည်။
၆။ စာအရေးအသားနှင့် စကားပြောစတိုင် ကွဲပြားမှု (Formal vs. Informal Registers)
မြန်မာဘာသာစကားတွင် စာရေးသားရာ၌ အသုံးပြုသော စာအရေးအသားစနစ် (ဥပမာ - "သွားသည်"၊ "စားပါသည်") နှင့် နေ့စဉ်ပြောဆိုရာ၌ အသုံးပြုသော စကားပြောစနစ် (ဥပမာ - "သွားတယ်"၊ "စားတယ်") ဟူ၍ ကွဲပြားမှု ရှိသကဲ့သို့ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားတွင်လည်း ထိုကွဲပြားမှုမှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။ တရားဝင်အဆင့် (Formal / Bahasa Baku) ကို စာအုပ်စာပေများ၊ သတင်းများ၊ အစိုးရနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများတွင် သုံးပြီး ကြိယာများတွင် သဒ္ဒါကျနသော ရှေ့ဆက်、နောက်ဆက်များကို မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းရသည်။ (ဥပမာ - Saya sedang membeli makanan.) သို့သော် အလွတ်သဘောအဆင့် (Informal / Bahasa Gaul) ကို နေ့စဉ်စကားပြော၊ လူမှုကွန်ရက်နှင့် သူငယ်ချင်းအချင်းချင်းပြောဆိုရာတွင် သုံးပြီး၊ အင်ဒိုနီးရှားစကားပြော၌ ရှေ့ဆက်များကို ချန်လှပ်လေ့ရှိကာ စကားလုံးအတိုကောက်များနှင့် ဖြည့်စွက်ပစ္စည်း (Particles) များကို အသုံးပြုကြသည်။ (ဥပမာ - Aku lagi beli makanan. သို့မဟုတ် Nggak apa-apa kok.) ဘာသာပြန်ဆိုသူသည် မူရင်းစာသား၏ လေသံနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို လိုက်၍ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာတွင် တရားဝင်အသုံးအနှုန်း သို့မဟုတ် နေ့စဉ်သုံးအသုံးအနှုန်းကို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သည်။
၇။ ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် လက်တွေ့ကျသောအကြံပြုချက်များ (Practical Tips)
မြန်မာမှ အင်ဒိုနီးရှားသို့ အရည်အသွေးမြင့်မားစွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန် အောက်ပါအချက်များကို လိုက်နာသင့်သည် -
- တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ- ဝါကျတည်ဆောက်ပုံချင်း လုံးဝမတူညီသဖြင့် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက ဖတ်ရဆိုးသော၊ သဘာဝမကျသော စာသားများ ဖြစ်လာလိမ့်မည်။ ဝါကျတစ်ခုလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အောင် အရင်ဖတ်ပြီးမှ အင်ဒိုနီးရှားဝါကျတည်ဆောက်ပုံဖြင့် အသစ်ပြန်လည် ရေးသားပါ။
- ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံကို နားလည်ပါ- မြန်မာနှင့် အင်ဒိုနီးရှားသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနောက်ခံနှင့် အစ္စလာမ်ဘာသာနောက်ခံ ကွဲပြားမှုများရှိရာ၊ ဘာသာရေးနှင့် ရိုးရာဓလေ့ဆိုင်ရာ စကားလုံးများကို ပြန်ဆိုရာတွင် သင့်လျော်သော ဒေသခံအသုံးအနှုန်းများ (Localization) ကို ရှာဖွေအသုံးပြုရမည်။
- ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုကို သတိပြုပါ- အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ကျွန်းစုနိုင်ငံဖြစ်ပြီး စကားပြောဆိုရာတွင် ဒေသန္တရစကားများ သက်ရောက်မှုရှိသည်။ ထို့ကြောင့် တရားဝင်စာပေ (Bahasa Baku) နှင့် နေ့စဉ်ပြောစကား (Bahasa Sehari-hari) ကို ခွဲခြားသုံးနှုန်းပါ။
- အဘိဓာန်နှင့် အွန်လိုင်းအရင်းအမြစ်များကို စနစ်တကျသုံးပါ- Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) ကဲ့သို့သော တရားဝင် အင်ဒိုနီးရှားအဘိဓာန်များကို ကိုးကားခြင်းဖြင့် စကားလုံးရွေးချယ်မှု ပိုမိုတိကျလာစေနိုင်သည်။
အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရသော် မြန်မာဘာသာမှ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စိန်ခေါ်မှုများစွာရှိသော်လည်း ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများကို စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မည်ဆိုပါက ပိုမိုတိကျပြီး သဘာဝကျသော၊ စာဖတ်သူ နားလည်လွယ်သော ဘာသာပြန်ဆိုမှုကောင်းတစ်ခုကို ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်ပါသည်။