Муқаддима ба робитаи забонии тоҷикӣ ва малтавӣ
Тарҷумаи матнҳо аз забони тоҷикӣ ба забони малтавӣ яке аз самтҳои ҷолиб ва дар айни замон мураккаби соҳаи тарҷумонӣ ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ, ҳамчун намояндаи хонаводаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ (шохаи эронӣ), дорои сохтор ва таърихи бой мебошад. Аз тарафи дигар, забони малтавӣ (L-Ilsien Malti) ягона забони сомӣ (семитӣ) дар Иттиҳоди Аврупо аст, ки бо алифбои лотинӣ навишта мешавад ва дар тӯли асрҳо таҳти таъсири амиқи забонҳои итолиёӣ, сисилиявӣ ва англисӣ қарор гирифтааст. Ин фарқияти бунёдии генетикӣ ва сохторӣ миёни ду забон боиси ба вуҷуд омадани мушкилоти гуногуни лексикӣ, грамматикӣ ва услубӣ мегардад, ки аз тарҷумон дониши амиқи назариявӣ ва амалиро тақозо мекунад. Дар ин мақола мо муҳимтарин ҷанбаҳо, нозукиҳо ва маслиҳатҳоро барои тарҷумаи бомуваффақият аз тоҷикӣ ба малтавӣ баррасӣ мекунем.
Тафовутҳои сохторӣ ва синтаксисӣ (Наҳвӣ)
Яке аз муҳимтарин қадамҳо дар тарҷумаи бомуваффақият ин фаҳмидани фарқияти тартиби калимаҳо дар ҷумла мебошад. Наҳви забони тоҷикӣ ва малтавӣ аз ҳамдигар ба куллӣ фарқ мекунад ва ин аввалин монеа барои тарҷумонон аст.
Тартиби ҷумлаҳо ва ҷойгиршавии аъзои он
Дар забони тоҷикӣ тартиби умумии ҷумла одатан SOV (Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) мебошад. Яъне, феъл (хабар) қариб ҳамеша дар охири ҷумла қарор мегирад. Баръакс, забони малтавӣ сохтори SVO (Мубтадо - Хабар - Пуркунанда) ё баъзан VSO (Хабар - Мубтадо - Пуркунанда)-ро истифода мебарад. Тарҷумон бояд ҳангоми тарҷума ҷумлаҳоро комилан азнавсозӣ кунад, то оҳанги табиии забони малтавӣ ҳифз шавад. Агар ҷумлаи тоҷикӣ калима ба калима тарҷума шавад, матни ниҳоӣ дар забони малтавӣ комилан нофаҳмо ва сунъӣ менамояд.
Категорияи ҷинсият (Музаккар ва Муаннас)
Забони тоҷикии муосир категорияи ҷинсияти грамматикиро надорад. Исмҳо, сифатҳо ва феълҳо вобаста ба ҷинсият тағйир намеёбанд. Аммо забони малтавӣ ба сохтори семитӣ ва итолиёии худ такя карда, ҷинсияти музаккар (maskil) ва муаннас (femminil)-ро ба таври қатъӣ риоя мекунад. Ҳангоми тарҷумони аз тоҷикӣ ба малтавӣ, бояд диққати махсус дода шавад, ки исмҳои истифодашуда бо сифатҳо ва феълҳо аз рӯи ҷинсият мувофиқат кунанд. Масалан, сифати "зебо" дар забони малтавӣ вобаста ба ҷинси исм метавонад "sabiħ" (музаккар) ё "sabiħa" (муаннас) шавад.
Мушкилоти морфологӣ ва лексикӣ
Хусусиятҳои морфологии ҳарду забон низ роҳи тарҷумаро душвор месозанд. Дар ин ҷо ду нуқтаи муҳимро бояд баррасӣ кард:
Системаи артиклҳо ва муайянӣ
Дар забони тоҷикӣ артикли муайянӣ мавҷуд нест ва муайянии исм бештар бо кӯмаки оҳанг, нишондиҳандаҳои ишоратӣ ё пасванди "-ро" ифода меёбад. Дар забони малтавӣ бошад, артикли муайянии "il-" нақши калидӣ дорад. Ин артикл вобаста ба ҳарфи аввали исм метавонад шакли худро тағйир диҳад ва ассимилятсия шавад (масалан, "it-tifel" ба ҷои "il-tifel"). Набудани артикли мустақим дар тоҷикӣ аз тарҷумон талаб мекунад, ки контекстро дуруст дарк намуда, дар матни малтавӣ муайянӣ ё номуайянии исмро дақиқ интихоб кунад.
Решаҳои семитӣ ва калимаҳои иқтибосӣ
Забони малтавӣ аз ҷиҳати лексика хеле ҷолиб ва мураккаб аст. Қисми зиёди вожаҳои бунёдии он (тақрибан 40-50%) решаи сомӣ (арабӣ) доранд, дар ҳоле ки истилоҳоти илмӣ, технологӣ ва фарҳангӣ бештар аз забонҳои итолиёӣ ва англисӣ ворид шудаанд. Забони тоҷикӣ низ дар тӯли таърих бо забони арабӣ робитаи зич дошта, миқдори зиёди калимаҳои арабиро қабул кардааст. Ин нуқтаи иртибот метавонад ба тарҷумон кӯмак кунад, зеро баъзе вожаҳои муштараки таърихии решавӣ мавҷуданд, вале бояд эҳтиёт шуд, зеро маънои онҳо дар тӯли асрҳо дар ду муҳити мухталиф тағйир ёфтааст (ҳодисаи "дӯстони дурӯғини тарҷумон").
Истифодаи Изофа ва Сохторҳои Мураккаб
Дар забони тоҷикӣ сохтори "изофа" (пайваст кардани исм бо сифат ё исми дигар тавассути садоноки "-и") яке аз усулҳои маъмултарини ифодаи муносибатҳои соҳибият ва тавсифӣ мебошад. Дар забони малтавӣ барои ифодаи соҳибият ду роҳ мавҷуд аст: усули сомии "stat constructus" (пайвасти мустақим) ва усули таҳлилии истифодаи пешоянди "ta'" (муодили "of" дар англисӣ ё "аз они" дар тоҷикӣ). Тарҷумон бояд маҳорати интихоби дурусти ин сохторҳоро дошта бошад, то матн равон хонда шавад ва сохтори изофии тоҷикӣ ба малтавӣ дуруст гузарад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонҳои забони тоҷикӣ ба малтавӣ
Барои ноил шудан ба тарҷумаи дақиқ, касбӣ ва аз ҷиҳати фарҳангӣ мутобиқшуда, риояи тавсияҳои зерин муфид хоҳад буд:
- Таҳлили амиқи контекст: Пеш аз оғози тарҷума, маънои аслии матнро муайян кунед. Аз тарҷумаи калима ба калима (таҳтуллафзӣ) комилан худдорӣ намоед, зеро сохторҳои грамматикӣ фарқ мекунанд.
- Истифодаи забони миёнарав: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-малтавӣ қариб мавҷуд нестанд, истифодаи забони англисӣ ё арабӣ ҳамчун забони миёнарав (bridge language) тавсия дода мешавад. Луғатҳои муътамади малтавӣ-англисиро барои дақиқ кардани истилоҳот истифода баред.
- Диққат ба услуби матн: Забони малтавӣ дар воситаҳои ахбори омма ва адабиёт услуби хоси худро дорад. Истилоҳоти лотинишударо барои матнҳои расмӣ ва калимаҳои сомиро барои муколамаҳои рӯзмарра дуруст интихоб кунед.
- Баррасии фарҳангӣ (Локализатсия): Мутобиқсозии фарҳангӣ муҳим аст. Мафҳумҳои хоси тоҷикӣ (ба монанди номҳои хӯрокҳо, расму оинҳо) бояд дар забони малтавӣ бо шарҳ ё муодилҳои муносиби фарҳангӣ пешниҳод шаванд.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби мутахассиси бумӣ: Ҳамеша кӯшиш кунед, ки матни ниҳоиро ба як мутахассиси малтавизабон нишон диҳед, то хатогиҳои нозуки грамматикӣ, услубӣ ва истифодаи дурусти артиклҳо бартараф карда шаванд.
Хулоса ва дурнамои ҳамкории забонӣ
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони малтавӣ пули муҳими фарҳангӣ ва илмӣ миёни Осиёи Марказӣ ва ҳавзаи Баҳри Миёназамин мебошад. Ҳарчанд ин раванд мушкилоти зиёди сохторӣ ва морфологиро дар пай дорад, аммо бо истифода аз донишҳои муқоисавӣ, таҳлили дақиқи наҳвӣ ва риояи қоидаҳои локализатсия метавон ба натиҷаҳои олиҷаноб ва матнҳои босифат даст ёфт. Муносибатҳои муосири байналмилалӣ зарурати тарҷумаҳои касбиро дар ин самти беназир рӯз ба рӯз бештар мегардонанд.