Häzirki wagtda global derejede ykdysady, medeni we ylmy gatnaşyklaryň ösmegi bilen, biri-birinden geografik taýdan uzakda ýerleşýän halklaryň dilleriniň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Şeýle ugurlaryň biri hem türkmen dilinden ýapon diline we tersine edilýän terjimelerdir. Türkmen we ýapon dilleri ilkinji seretmede biri-birinden doly tapawutly görünse-de, dil bilimi (lingwistika) taýdan olary birleşdirýän örän möhüm meňzeşlikler we şol bir wagtda terjimeçiniň öňünde kyn wezipeleri goýýan özboluşly aýratynlyklar bar. Bu makalada türkmen-ýapon terjime işiniň inçe taraplary, grammatik we medeni öwüşginleri hem-de tejribeli terjimeçileriň maslahatlary giňişleýin seljeriş esasynda hödürlenýär.
Ene Gurluşyň Meňzeşligi: SOV we Aglýutinatiwlik
Türkmen we ýapon dilleriniň arasynda terjime etmegi aňsatlaşdyrýan iň uly lingwistik aýratynlyk — olaryň ikisiniň hem tipologik taýdan SOV (Subýekt - Obyekt - Habar) söz tertibine eýe bolmagydyr. Mundan başga-da, iki dil hem aglýutinatiw (ýelmeşiji) diller maşgalasyna degişlidir. Bu bolsa sözlere dürli goşulmalary goşmak arkaly täze many ýa-da grammatik forma döredilmegini aňladýar.
Meselem, iňlis ýa-da rus dillerinden tapawutlylykda (olar SVO — Subýekt - Habar - Obyekt gurluşlydyr), türkmen we ýapon dillerinde sözlemiň ahyrynda hemişe işlik (habar) gelýär. Mysal üçin:
- Türkmençe: "Men kitaby okadym." (Subýekt: Men, Obyekt: kitaby, Habar: okadym)
- Ýaponça: "Watashi wa hon o yomimashita." (Watashi = Men, hon = kitap, yomimashita = okadym)
Görüşimiz ýaly, sözlemiň gurluşy we elementleriniň ýerleşiş tertibi meňzeşdir. Bu bolsa terjimeçä sözlemleriň gurluşyny düýbünden üýtgetmän, olaryň yzygiderliligini saklamaga mümkinçilik berýär. Şeýle-de bolsa, aglýutinatiw gurluşyň içindäki morfologik aýratynlyklar käbir kynçylyklary döredip bilýär. Türkmen dilindäki düşüm goşulmalary ýapon dilinde ýörite grammatik partikullar (joshi) arkaly aňladylýar. Olaryň ulanylyşyny dogry saýlamak terjimäniň takyklygyny kesgitleýän esasy şertdir.
Ýapon Dilindäki Partikullar we Türkmen Dilindäki Düşümler
Ýapon dilinde sözleriň sözlemdäki ornuny we wezipesini görkezýän partikullar (wa, ga, o, ni, de, no we ş.m.) örän möhüm ähmiýete eýedir. Türkmen dilindäki ýöneliş, ýer-wagt, çykyş we ýöneliş düşümleriniň köpüsi ýapon dilinde gönüden-göni partikullar bilen gabat gelýär. Ýöne terjime prosesinde hemişe göni meňzeşlik ýokdur.
Meselem, ýapon dilindäki "wa" (tematik partikul) we "ga" (subýekt partikuly) arasyndaky tapawut türkmen dilinde ýörite grammatik goşulmalar bilen aňladylmaýar. Muny türkmençä terjime edende, kontekste görä söz basymyny ýa-da sözlemiň dowamyny üýtgetmek gerek bolýar. Şeýle hem, ýapon dilinde ýygy-ýygydan ulanylýan we eýelik düşümine meňzeş bolan "no" partikuly, käte türkmen dilindäki sypat ýasaýjy goşulmalar ýa-da kesgitleýji birikmeler arkaly terjime edilmeli bolýar. Terjimeçiden bu ugurda diňe bir sözlük bilimi däl, eýsem çuňňur sintaktik duýgurlyk talap edilýär.
Sözlemdäki Ýaşyryn Elementler: Subýektiň we Çalşyklaryň Düşürilmegi
Türkmen we ýapon dillerinde eýäniň ýa-da at çalşyklarynyň düşürilip aýdylmagy adaty ýagdaýdyr. Emma ýapon dilinde bu aýratynlyk has hem ýokary derejdedir. Ýaponlar gürleýän wagtynda "men", "sen", "ol" ýaly at çalşyklaryny ulanmakdan gaça durýarlar we subýekti kontekstden anyklamagy diňleýjä galdyrýarlar. Türkmen dilinde bolsa işligiň ahyryndaky şahys goşulmalary (mysal üçin: okadym - men, okadyň - sen) kim barada gürrüň gidýändigini anyk görkezýär.
Ýapon dilinden türkmençä terjime edilende, subýektiň anyk kesgitlenilmegi terjimeçiniň esasy aladalarynyň biridir. Eger ýapon dilindäki sözlemde subýekt görkezilmedik bolsa, terjimeçi ozalky sözlemleri we ýapon işliginiň hormat goşulmalaryny (Keigo) seljerip, subýektiň kimdigini takyk anyklamalydyr we türkmençe sözlemde degişli şahys goşulmasyny ýa-da çalşygyny goşmalydyr. Tersine, türkmençe tekst ýaponça terjime edilende, zerur däl ýerinde çalşyklary aşa köp ulanmak ýapon dilinde tebigy bolmadyk we gödek görünýän gurluşyň döremegine sebäp bolup bilýär.
Medeni we Jemgyýetçilik Aragatnaşygyň Aýratynlygy: Keigo we Hormat Derejeleri
Ýapon medeniýetiniň iň esasy aýratynlyklaryndan biri bolan jemgyýetçilik ierarhiýasy we adamlaryň arasyndaky gatnaşyklar dile gönüden-göni täsir edýär. Ýapon dilinde "Keigo" diýlip atlandyrylýan ýörite hormat, sypaýyçylyk we kiçigöwünlilik dili bar. Ol esasan üç sany uly topara bölünýär:
- Teineigo (Sypaýy dil): Gündelik gepleşiklerde we resmi gatnaşyklarda giňden ulanylýar (mysal üçin, işlikleriň desu/masu formalary).
- Sonkeigo (Hormat dili): Gürleşilýän adama ýa-da onun hereketlerine bolan hormaty aňlatmak üçin ulanylýar. Bu formany ulananyňda, gürleýän adam özüni we öz tarapyny peseldip, garşysyndaky adamy beýgeldýär.
- Kenjougo (Kiçigöwünlilik dili): Gürleýän adamyň öz hereketlerini peseldip aýtmagy arkaly garşysyndaky adama bolan uly hormatyny görkezýär.
Türkmen medeniýetinde hem uly ýaşlylara, hormatly adamlara we myhmanlara sypaýy çykyş etmek, "siz" diýip ýüzlenmek ýaly aýratynlyklar bar. Ýöne ýapon dilindäki Keigo ulgamy has takyk we çylşyrymly düzgünlere esaslanýar. Terjimeçi ýaponça resmi resminamany ýa-da gepleşigi türkmen diline terjime edende, şol sypaýyçylyk we hormat derejesini türkmen diliniň ýazylmadyk kanunlaryna we sypaýy söz ulanma düzgünlerine (meselem, "hormatly", "jenap", "arzyly" ýaly sözleri we "Siz" çalşygyny ulanmak) laýyk getirmelidir.
Onomatopoeýa we Ses Meňzeş Sözleriň Terjimesi
Ýapon dili göz öňüne getirme, şekillendirme we ses meňzeş sözlere (giseigo we gitaigo) örän baýdyr. Ýaponlar bu sözleri diňe bir çagalar edebiýatynda däl, eýsem resmi däl işewürlik hatlarynda, gepleşiklerde we çeper edebiýatda ýygy-ýygydan ulanýarlar. Türkmen dilinde hem ses meňzeş (gykylyk, şybyrdy we ş.m.) we şekillendirme sözler bar, ýöne olaryň ulanylyş çäkleri ýapon dilindäki ýaly giň däldir.
Mysal üçin, ýapon dilindäki "giri-giri" (soňky pursatda, zordan ýetişmek) ýa-da "waku-waku" (tolgunmak, şatlanmak) ýaly sözleri türkmen diline terjime edende, köplenç şekillendirme däl-de, adaty sypatlar ýa-da sezewar bolnan ýagdaýy düşündirýän işlikler arkaly terjime etmek zerur bolýar. Bu bolsa terjimeçiden çeper döredijilik ukybyny we iki diliň hem leksiki goruna doly erk etmegini talap edýär.
Hünärmen Terjimeçiler Üçin Esasy Maslahatlar
Türkmen-ýapon terjimesi bilen meşgullanýan hünärmenleriň ýokary hilli netije gazanmaklary üçin aşakdaky maslahatlara eýermekleri peýdalydyr:
- 1. Kontekste Çuňňur Aralaşyň: Ýapon dilinde sözleriň manysy kontekste görä örän güýçli üýtgeýär. Teksti diňe bir sözme-söz däl, eýsem onuň ýazylan ýagdaýyny, gahrymanlaryň ýaşyny we jemgyýetçilik derejesini göz öňünde tutup terjime ediň.
- 2. Ierarhiki Sözleri we Keigo Gurluşyny Dogry Bahalandyryň: Ýapon dilindäki hormat goşulmalaryny we sözlerini türkmençä geçireniňizde, tekstde sypaýyçylyk ähenginiň ýitmeginiň öňüni alyň.
- 3. Söz Tertibiniň Meňzeşligini Dogry Peýdalanyň: Sintaktik taýdan meňzeşlik bar hem bolsa, käbir uzyn ýapon sözlemlerini türkmençe has düşnükli we okalmagy aňsat bolar ýaly birnäçe gysga sözlemlere bölmekden gorkmaň.
- 4. Medeni Tapawutlary we Realileri Öwreniň: Türkmenistanyň we Ýaponiýanyň medeni, taryhy we durmuş aýratynlyklary düýbünden tapawutlanýar. Düşnüksiz bolup biljek medeni adalgalary (realileri) terjime edeniňizde, zerur bolsa düşündiriş goşulmalaryny (snoskalary) ulanmagy ýatdan çykarmaň.
- 5. Düşüm Goşulmalaryna we Partikullara Üns Beriň: Iki diliň grammatik elementleriniň wezipelerini anyk deňeşdiriň. Hususan-da, subýektiň we obyektiň anyklanmagyna kömek edýän kömekçi sözleri we goşulmalary nädogry terjime etmekden gaça duruň.
Netijede, türkmen dilinden ýapon diline terjime etmek diňe bir dil bilimini däl, eýsem iki halkyň durmuş ýörelgelerini, däp-dessurlaryny we pikirleniş aýratynlyklaryny çuňňur öwrenmegi talap edýär. Lingwistik meňzeşlikleri dogry ulanmak we medeni tapawutlary ussatlyk bilen ýeňip geçmek hakyky professional terjimäniň kepilidir.