Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň we ykdysadyýetleriniň biri-biri bilen ysnyşykly aragatnaşyk saklamagy, sebitara dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan islegi barha artdyrýar. Şeýle seýrek, ýöne lingwistik taýdan örän gyzykly ugurlaryň biri hem türkmen dilinden sundan (sundaniz) diline terjime prosesidir. Sundan dili Indoneziýanyň Ýawa adasynyň günbatar böleginde 40 milliona golaý ilat tarapyndan gürlenilýän, awstroneziýa dil maşgalasyna degişli bolan baý we özboluşly dildir. Türkmen dili bolsa oguz toparyna degişli bolup, altaý dil maşgalasynyň wekillerindendir. Bu iki dury lingwistik ulgamyň arasynda terjime etmek, diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem gurluşy we ruhy taýdan doly tapawutly iki dünýäniň arasynda köpri gurmakdyr. Bu makalada türkmen dilinden sundan diline terjime etmegiň lingwistik aýratynlyklaryny, kynçylyklaryny we hünär derejesindäki terjime üçin zerur bolan maslahatlary tapyp bilersiňiz.
Türkmen we Sundan Dilleriniň Tipologik Gurluşy
Her bir terjimeçiniň ilkinji bilmeli zady – dilleriň grammatik gurluşynyň we tipologiýasynyň tapawutlarydyr. Türkmen dili tipologik taýdan agglýutinatiw (goşulma kabul ediji) dildir. Sözlere dürli goşulmalar yzly-yzyna goşulyp, täze many we grammatik aýratynlyk döredilýär. Mysal üçin, "mekdeplerimizde" sözünde birnäçe goşulma yzygiderli birleşendir. Türkmen dilinde 6 sany düşüm bar we olar atlara ýörite goşulmalar (mysal üçin, -da/-de, -dan/-den, -y/-i) arkaly birigýär. Sundan dili hem belli bir derejede affiksasiýa (prefiks, infiks we suffiks) ulgamyna eýe olsa-da, onuň goşulma kabul ediş tertibi we söz ýasalyş usuly altaý dillerinden has tapawutlanýar. Sundan dilinde bolsa beýle düşüm goşulmalary ýokdur. Düşümleriň ýerine ol ýerde kömekçi sözler ýa-da predloglar, şeýle-de sözlemdäki sözleriň ýerleşiş tertibi uly rol oýnaýar. Bu bolsa terjimeçiniň türkmen dilindäki düşüm goşulmalaryny sundan dilindäki degişli predloglara (mysal üçin, 'di' - -da/-de ýer-wagt düşümi üçin, 'ti' - -dan/-den çykyş düşümi üçin) ýa-da sintaktik gurluşlara dogry öwürmegini talap edýär.
Sintaktik Tapawutlar: SOV we SVO Söz Tertibi
Türkmen dilinde adaty söz tertibi SOV, ýagny Eýe + Doldurjy + Habar (Işlik) gurluşyndadyr. Habar hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym." Sundan dilinde bolsa esasy söz tertibi köplenç SVO (Eýe + Habar + Doldurjy) görnüşindedir: "Kula maos buku" (Men okadym kitaby). Bu sintaktik gurluş terjimeçiden sözlemleri terjime edende olaryň gurluşyny düýpli üýtgetmegi talap edýär. Türkmen dilindäki uzyn, çylşyrymly we birnäçe eýerjeň sözlemlerden ybarat bolan gurluşlary sundan diline geçireniňde, olary gysga, logiki taýdan yzygiderli we SVO tertibine laýyk gelýän böleklere bölmek maslahat berilýär. Eger terjimeçi söz tertibini dogry gurmasa, sundan okyjysy üçin tekst düşnüksiz we emeli görner.
Sözlemleriň gurluşyndaky ýene bir möhüm tapawut bolsa, türkmen dilinde eýerjeň sözlemleriň köplenç esasy sözlemiň öňünde gelmegidir. Mysal üçin: "Men mekdebe baran wagtym, ýagyş ýagdy." Sundan dilinde bolsa bu eýerjeň sözlem köplenç tersine gurulýar ýa-da arabaglanyşyk has başgaça bolýar. Şeýle-de, türkmen dilindäki sypat-işlik we hal-işlik formalary (mysal üçin, "giden adam", "okaýan okuwçy") sundan diline terjime edilende "nu" (ýagny "haýsy-da bolsa bir" diýen gatnaşyk kömekçisi) gatnaşyk çalyşmasyny ulanmak arkaly aňladylýar. Meselem: "jalma nu indit" (giden adam) ýa-da "murangkalih nu keur maca" (okaýan çaga). Bu lingwistik tapawutlar terjimeçiden ýokary derejede sintaktik çeýeligi talap edýär.
Sundan Diliniň "Undak Usuk Basa" Ulgamy we Medeni Derejeleri
Sundan diliniň iň çylşyrymly we aýratyn üns berilmeli taraplarynyň biri – "Undak usuk basa" diýlip atlandyrylýan gürleýiş mertebeleridir. Bu ulgam gürleşýän adamlaryň jemgyýetdäki ornuna, ýaşyna we aragatnaşygyň derejesine görä sözleriň üýtgemegini talap edýär. Sundan dilinde esasy üç dereje bar:
- Lemes (Resmi/Medeni): Ýaşy uly adamlara, ýolbaşçylara ýa-da nätanyş adamlara ýüzlenilende ulanylýar. Bu dereje iň ýokary hormaty aňladýar.
- Loma (Adaty/Gündelik): Deň-duşlaryň, dost-ýarlaryň we maşgala agzalarynyň arasynda ulanylýar.
- Kasar (Gopam/Köçe dili): Gaty ýakyn adamlaryň arasynda ýa-da gaharly wagtyňyz ulanylýar, emma professional terjimede bu derejeden gaça durmalydyr.
Türkmen dilinde hormat goýmak we resmiýet köplenç "Siz" atlygy ýa-da käbir hormat bildirýän sözler arkaly görkezilýän bolsa, sundan dilinde tutuş sözlük we käbir işlik formalary üýtgeýär. Mysal üçin, "iýmek" sözi loma derejesinde "dahar", lemes derejesinde "tuang", kasar derejesinde bolsa "hakan" diýlip terjime edilýär. Bu gürleýiş derejeleri diňe bir sözlük düzümi bilen çäklenmän, eýsem adam atlarynyň, maşgala agzalarynyň we hatda käbir ýönekeý hereketleriň hem derejesini kesgitleýär. Mysal üçin, "öý" sözi adaty gepleşikde (loma) "imah" diýlip atlandyrylsa, ýokary hormat bildirilýän derejede (lemes) "bumi" diýilýär. Terjimeçi eger ýokary derejeli ýolbaşçynyň ýa-da resmi guramanyň gürrüňini edýän bolsa, ýerlikli sözleri saýlamasa, bu örän uly medeni we professional ýalňyşlyk hasaplanar. Şol sebäpli terjime edilýän tekstleriň stilini we niýetlenen okyjylar toparyny anyklamak terjime işiniň iň ilkinji ädimi bolmalydyr.
Leksiki we Semantik Aýratynlyklar
Türkmen dili çöl, atçylyk, maldarçylyk we sebitiň özboluşly ykdysady-medeni şertleri bilen baglanyşykly baý sözlüge eýedir. Sundan dili bolsa tropiki tokaýlar, batgalyklar, çygly ekin meýdanlary we deňiz bilen baglanyşykly baý terminologiýa eýedir. Mysal üçin, türkmen dilindäki gumuň görnüşleri, düýeçilik bilen baglanyşykly sözler sundan dilinde göni ekwiwalent tapyp bilmeýär. Şeýle ýagdaýlarda düşündirişli terjime (deskriptiw) ýa-da medeni kontekste laýyk gelýän golaý manyly sözleri saýlamak usuly ulanylmalydyr. Şeýle hem, sundan dilinde şaly ösdürip ýetişdirmek we onuň dürli ýagdaýlary (ösdürilip ýetişdirilýän şaly, hasyl ýygnalan şaly, bişen şaly) üçin aýry-aýry sözler bardyr. Terjimeçi bu leksiki näziklikleri gowy bilmelidir.
Türkmen-Sundan Terjimelerinde SEO we Lokallaşdyrma
Sanly dünýäde tekstleriň internetde tapylmagy üçin SEO (Gözleg motorlaryny optimizirlemek) örän möhümdir. Sundan dilinde makalalary taýýarlanyňyzda, ýerli gözleg sözlerini (keywords) dogry ulanmak wajypdyr. Munuň üçin aşakdaky SEO çärelerini durmuşa geçirmelidiris:
- Söz Kökleriniň Dogry Ulanylmagy: Sundan gözleg motorlary, dildäki goşulmalaryň köplügi sebäpli käwagt esasy söz köklerini hasaplamaly bolýar.
- Ýerli Kontekstual Açar Sözler: Mysal üçin, Indoneziýada we hususan-da Günbatar Ýawada has meşhur bolan temalary we ýerli adalgalary açar sözler hökmünde ulanmak has köp okyjyny çekmäge kömek eder.
- Meta-düşündiriş we Gurluş: Sundan dilindäki meta-düşündirişlerde hem "lemes" derejesindäki professional dil ulanylsa, saýtyň abraýy we gözleg motorlaryndaky orny ýokarlanar.
Professional Terjimeçiler Üçin Metodiki Maslahatlar
Türkmen dilinden sundan diline terjime etmek isleýän hünärmenler Üçin birnäçe möhüm maslahatlar:
- Medeni Ara Baglanyşygy Öwreniň: Sundan jemgyýetinde yslam dininiň we däp-dessurlaryň roly uludyr. Türkmen medeniýeti hem yslam medeni gymmatlyklaryna ýakyn bolandygy sebäpli, köp dini we ahlak düşünjeleri terjime etmek aňsat bolup biler. Ýöne medeni aýratynlyklara hemişe üns bermelidir.
- Sözlükler we Lingwistik Resurslar: Häzirki wagtda göni Türkmençe-Sundança sözlükler örän azdyr. Şol sebäpli iňlis ýa-da indonez (Bahasa Indonesia) dillerini kömekçi köpri hökmünde ulanmak netijeli bolup biler. Türkmen dilinden ilki iňlis/indonez diline, soňra bolsa sundan diline terjime etmek we lingwistik deňeşdirme geçirmek dogry netije berer.
- Undak Usuk Basa Kadalaryna Eýeriň: Terjime edilýän tekst resmi bolsa, hemişe "Lemes" derejesini saýlaň. Eger erkin we halk köpçüligi üçin niýetlenen bolsa, "Loma" derejesi amatlydyr.
- Professional Redaktoryň Kömeginden Peýdalanyň: Eger tekst sundan diline terjime edilen bolsa, ony ene dili sundan dili bolan (native speaker) hünärmene hökman redaktirletmeli. Bu tekstdäki gürleýiş aýratynlyklarynyň tebigy bolmagyny üpjün eder.
Jemläp aýtsak, türkmen dilinden sundan diline terjime ýerine ýetirilende iki dil arasyndaky gurluş we medeni tapawutlary göz öňünde tutmak hünärmenlik derejesiniň esasy görkezijisidir. Dogry saýlanan terjime usuly we sintaktik gurluş, taýýarlanan tekstleriň ýokary hilli, düşnükli we täsirli bolmagyny kepillendirýär.