መግቢያ እና የቋንቋዎቹ ቤተሰባዊ አመጣጥ
አማርኛ እና ጀርመንኛ በዓለማችን ላይ ካሉ እጅግ የበለጸጉ እና ታሪካዊ ቋንቋዎች መካከል ይመደባሉ። ሆኖም ግን፥ እነዚህ ሁለት ቋንቋዎች ከእርስ በርሳቸው እጅግ የራቁ የቋንቋ ቤተሰቦች ውጤቶች ናቸው። አማርኛ የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን፥ በኢትዮጵያ ውስጥ በስፋት የሚነገር እና ረጅም የጽሑፍ ታሪክ ያለው ቋንቋ ነው። በአንጻሩ ጀርመንኛ የኢንዶ-አውሮፓውያን የቋንቋ ቤተሰብ አባል ሲሆን፥ በአውሮፓ ህብረት ውስጥ ከፍተኛ ተናጋሪ ካላቸው ቋንቋዎች አንዱ ነው። በመካከላቸው የሚኖረው የትርጉም ሥራ ሰፊ ሰዋስዋዊ እውቀትን ብቻ ሳይሆን፥ ጥልቅ የሆነ ባህላዊ ግንዛቤን እና የስነ-ልሳን ስልቶችን ማወቅን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ጀርመንኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚስተዋሉትን ዋና ዋና የስነ-ልሳን ፈተናዎች፣ የባህል ተጽእኖዎች እና የተሳካ ትርጉም ለመስጠት የሚያስችሉ ተግባራዊ መፍትሄዎችን በዝርዝር ይዳስሳል።
1. የአረፍተ ነገር መዋቅር እና የስነ-ቃል (Syntax) ልዩነቶች
በአማርኛ እና በጀርመንኛ መካከል ያለው ዋነኛው እና ትልቁ ሰዋስዋዊ ልዩነት የአረፍተ ነገር መዋቅር ነው። አማርኛ «ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ» (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የሚባለውን የሰዋስው መዋቅር ይከተላል። በዚህ ሥርዓት መሠረት፥ በአንድ አረፍተ ነገር ውስጥ ድርጊቱን ገላጭ የሆነው ግሥ ሁልጊዜም በአረፍተ ነገሩ መጨረሻ ላይ ይቀመጣል። ለምሳሌ «ዮሐንስ መጽሐፉን አነበበ» በሚለው አረፍተ ነገር ውስጥ «አነበበ» የሚለው ግሥ መጨረሻ ላይ መጥቷል።
በአንጻሩ ጀርመንኛ በመደበኛ አረፍተ ነገሮች ውስጥ «ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ» (Subject-Verb-Object ወይም SVO) መዋቅርን የሚከተል ቢሆንም፥ ሰዋስውው እጅግ ተለዋዋጭ ነው። በጀርመንኛ ዋና አረፍተ ነገር (Hauptsatz) ውስጥ ግሡ ሁልጊዜም በሁለተኛ ደረጃ ላይ ይቀመጣል (Verb-Second position)። ነገር ግን በተሳቢ አረፍተ ነገሮች (Nebensatz) ውስጥ ግሡ ወደ መጨረሻው ይወሰዳል። ለምሳሌ "Johannes las das Buch" (ዮሐንስ መጽሐፉን አነበበ) በሚለው አረፍተ ነገር ውስጥ "las" (አነበበ) የሚለው ግሥ በሁለተኛ ደረጃ ላይ ይገኛል። ይህ መዋቅራዊ ልዩነት ተርጓሚው ከአማርኛ ወደ ጀርመንኛ በሚተረጉምበት ጊዜ የአረፍተ ነገሩን ክፍሎች ሙሉ በሙሉ እንዲያፈራርስ እና በጀርመንኛ ሰዋስው መሠረት መልሶ እንዲገነባ ያደርገዋል። ይህንን በአግባቡ አለማድረግ የትርጉሙን ፍሰት ከማበላሸቱም በላይ ለአንባቢው ግልጽ ያልሆነ መልዕክት ያስተላልፋል።
2. የግሥ እርባታ እና የስነ-ምረታ (Morphology) ፈተናዎች
የአማርኛ ቋንቋ «ውህድ» ወይም «አግሉቲናቲቭ» (Agglutinative) ባህሪ ስላለው፥ ብዙ ሰዋስዋዊ መረጃዎችን በአንድ ቃል ውስጥ ማጠቅለል ይችላል። በአንድ የአማርኛ ግሥ ውስጥ ባለቤት፣ ተሳቢ፣ ጾታ፣ ቁጥር እና አልፎ ተርፎም ጊዜና ምክንያት አብረው ተጣምረው ሊገኙ ይችላሉ። ለምሳሌ «አልመጣችበትም» የሚለው አንድ ቃል፥ የመጣችው ሴት መሆኗን (እሷ)፣ ድርጊቱ አለመፈጸሙን (አሉታዊ)፣ እና ድርጊቱ የተፈጸመበትን ቦታ ወይም ምክንያት (በት) በአንድ ላይ ይዟል። ይህንን ወደ ጀርመንኛ ለመተርጎም "Sie ist nicht dorthin gekommen" ወይም "Sie ist nicht dafür gekommen" በማለት ሙሉ አረፍተ ነገር መጻፍ ያስፈልጋል። ይህ ማለት ተርጓሚው በአማርኛ ቃላት ውስጥ የተደበቁትን ሰዋስዋዊ መረጃዎች በሙሉ በትክክል በመበተን ወደ ጀርመንኛ ነጠላ ቃላት መተርጎም ይኖርበታል።
በሌላ በኩል ጀርመንኛ የስሞች፣ ቅጽሎች እና መስተጻምሮች ጾታና ሙያን መሠረት ያደረገ የእርባታ ሥርዓት (Declension system) አለው። ጀርመንኛ አራት የሙያ ዓይነቶች (Kasus: Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv) እና ሦስት ጾታዎች (ተባዕታይ፣ አንስታይ፣ መካከለኛ) አሉት። አማርኛም ተባዕታይ እና አንስታይ ጾታዎች ቢኖሩትም፥ የጀርመንኛን ያህል ውስብስብ የሆኑ አራት የሙያ ዓይነቶችን አይጠቀምም። ስለዚህ ከአማርኛ ወደ ጀርመንኛ በሚተረጎምበት ጊዜ፥ እያንዳንዱ ስም በአረፍተ ነገሩ ውስጥ ያለውን ሚና መለየት እና በጀርመንኛ ሰዋስው መሠረት በትክክል ማራባት እጅግ ወሳኝ ነው።
3. ባህላዊ ጽንሰ-ሀሳቦች እና የአቻ ቃላት እጥረት
በማንኛውም የትርጉም ሥራ ውስጥ ባህል እና ቋንቋ የማይነጣጠሉ ነገሮች ናቸው። አማርኛ ከኢትዮጵያ ማህበራዊ፣ ሃይማኖታዊ እና ታሪካዊ እሴቶች ጋር በጥብቅ የተሳሰረ ቋንቋ ነው። በዚህም ምክንያት በጀርመንኛ ባህል ውስጥ ቀጥተኛ አቻ የሌላቸው በርካታ ቃላት በአማርኛ ውስጥ ይገኛል።
ለአብነት ያህል የሚከተሉትን ቃላት መመልከት ይቻላል፦
- እድር እና ዕቁብ፦ እነዚህ ባህላዊ ማህበራዊ እና ፋይናንሳዊ ተቋማት በጀርመን ባህል ውስጥ ቀጥተኛ አቻ የላቸውም። «እድር» የሚለውን ቃል ለመተርጎም "eine traditionelle Selbsthilfeorganisation für Bestattungen" (ባህላዊ የቀብር መረዳጃ ማህበር) በማለት ማብራሪያ መስጠት ያስፈልጋል። «ዕቁብ» ደግሞ "traditionelles rotierendes Sparsystem" (ባህላዊ ተዘዋዋሪ የቁጠባ ሥርዓት) ተብሎ ሊገለጽ ይችላል።
- ጉርሻ፦ ይህ በምግብ ሰዓት ፍቅርንና አክብሮትን ለመግለጽ ሌላውን ሰው በእጅ የመመገብ ባህል በጀርመንኛ ቀጥተኛ ትርጉም የለውም። ይህንን ለመተርጎም ከቃሉ አጠራር በተጨማሪ የባህሉን ይዘት የሚገልጽ አረፍተ ነገር ማካተት ግድ ይላል።
- ማህበራዊ የአክብሮት ደረጃዎች (አንቱታ)፦ በአማርኛ ውስጥ «አንቱ» የሚለው የአክብሮት መጠሪያ በጀርመንኛ "Sie" ከሚለው መደበኛ መጠሪያ ጋር ተመሳሳይ ቢሆንም፥ በአማርኛ ውስጥ ያለው ሰፊ የእርባታ ሥርዓት (ለምሳሌ «መጡ»፣ «አሉ»፣ «እርሶ») ወደ ጀርመንኛ ሲቀየር አንዳንድ የአክብሮት ረቂቅ መልዕክቶች ሊጠፉ ይችላሉ።
እነዚህን ፈተናዎች ለመወጣት ተርጓሚው የትርጉም ስልቶችን (Translation Strategies) መተግበር አለበት። ከእነዚህም መካከል ገላጭ ትርጉም (Descriptive Translation)፣ የባህል አቻን መፈለግ (Cultural Equivalence) እና ቃላቱን እንዳሉ በመውሰድ በግርጌ ማስታወሻ ላይ ማብራሪያ መስጠት (Transliteration with footnotes) ዋነኞቹ ናቸው።
4. ከአማርኛ ወደ ጀርመንኛ ለመተርጎም ጠቃሚ ምክሮች እና ስልቶች
ከአማርኛ ወደ ጀርመንኛ የሚደረግ የትርጉም ሥራ ጥራት ያለውና አንባቢን የሚስብ እንዲሆን የሚከተሉትን ስልታዊ ምክሮች መከተል ይመረጣል፦
- አውድ-ተኮር ትርጉም (Contextual Translation)፦ ቃላትን በተናጠል ከማየት ይልቅ በአጠቃላይ አረፍተ ነገሩ ወይም አንቀጹ ውስጥ ያለውን መልዕክት ተረድቶ መተርጎም ያስፈልጋል። ቃል በቃል የሚደረግ ትርጉም ጽሑፉን ሰው ሰራሽ እና ለመረዳት አስቸጋሪ ያደርገዋል።
- የአረፍተ ነገሮችን ርዝማኔ ማስተካከል፦ አማርኛ ረዣዥም እና ብዙ አያያዥ ቃላትን የያዙ አረፍተ ነገሮችን ማዘውተር የተለመደ ነው። ነገር ግን በጀርመንኛ ረዣዥም አረፍተ ነገሮች ለመረዳት አስቸጋሪ ሊሆኑ ስለሚችሉ፥ ተርጓሚው ረዣዥም አረፍተ ነገሮችን ወደ አጫጭር እና ግልጽ ወደሆኑ የጀርመንኛ አረፍተ ነገሮች መከፋፈል ይኖርበታል።
- የተመጣጠነ የቋንቋ ዘይቤ (Register) መጠቀም፦ የዋናውን ጽሑፍ የቋንቋ ደረጃ (መደበኛ፣ ሳይንሳዊ፣ የስነ-ጽሑፍ ወይም የዕለት ተዕለት ውይይት) በትክክል ለይቶ በጀርመንኛም በተመሳሳይ የቋንቋ ደረጃ መተግበር ተገቢ ነው።
- የተርጓሚ መዝገበ-ቃላት (Glossary) ማዘጋጀት፦ በተለይም ረጅም ፕሮጀክቶችን በሚተረጉሙበት ጊዜ፥ ተደጋጋሚ እና አስቸጋሪ ቃላትን በአቻ ትርጉማቸው መዝግቦ መያዝ የጽሑፉን ወጥነት (Consistency) ለመጠበቅ ይረዳል።
የጥራት ማረጋገጫ እና ማሳረም (Proofreading)
የትርጉም ሥራው ከተጠናቀቀ በኋላ የመጀመሪያው ረቂቅ ጥልቅ እርማት ያስፈልገዋል። ተርጓሚው ራሱ ጽሑፉን ለተወሰነ ጊዜ ትቶት ቆይቶ እንደ አዲስ ሲያነበው ስህተቶችን በቀላሉ መለየት ይችላል። በተጨማሪም፥ የተረጎመውን ጽሑፍ ጀርመንኛ የአፍ መፍቻ ቋንቋው ለሆነ ሌላ ባለሙያ (Native Speaker) ሰጥቶ ማሳረም የትርጉሙን ጥራት ወደ ላቀ ደረጃ ያደርሰዋል። ይህም የተተረጎመው ጽሑፍ የትርጉም ጽሑፍ ሳይመስል፥ ራሱን የቻለ ተፈጥሯዊ የጀርመንኛ ጽሑፍ ሆኖ እንዲነበብ ያስችለዋል።
በአጠቃላይ፥ ከአማርኛ ወደ ጀርመንኛ መተርጎም ሰዋስዋዊ ደንቦችን ከማወቅ ባለፈ የሁለቱን ማህበረሰቦች የአኗኗር ዘይቤ፣ ባህል እና አስተሳሰብ ማገናኘትን የሚጠይቅ ድልድይ ነው። እነዚህን የቋንቋና የባህል ስልቶች በአግባቡ በመጠቀም ጥራት ያለው እና ተዓማኒነት ያለው የትርጉም ሥራ ማቅረብ ይቻላል።