Hizkuntza isolatu baten eta hizkuntza turkiko baten arteko zubia eraikitzen: egitura ergatibotik harmonizazio bokalikora.
1. Bi hizkuntza eranskari (aglutinatzaile) aurrez aurre
Euskara eta turkmeniera (Türkmen dili) jatorriz erabat ezberdinak diren arren—euskara hizkuntza isolatua da eta turkmeniera familia turkikoaren adar oguzekoa—, biek partekatzen dute ezaugarri tipologiko garrantzitsu bat: eranskarritasuna edo aglutinazioa. Horrek esan nahi du hitz-erro bati atzizkiak pilatuz eraikitzen direla esanahi gramatikalak eta sintaktikoak. Hala ere, antzekotasun mekaniko horren azpian, itzultzaileak kontu handiz kudeatu behar dituen diferentzia sakonak daude.
Euskarazko kasu-markak eta turkmenierazko kasuak alderatzean, itzultzaileak kontuan izan behar du turkmenierak sei kasu gramatikal dituela (nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, lokatiboa eta ablatiboa). Euskarak, berriz, kasu-sistema aberatsagoa eta konplexuagoa du. Itzulpen-prozesuan, euskarazko atzizkiak (adibidez, -tik ablatiboa edo -ra adlatiboa) turkmenierazko kasu egokiekin parekatu behar dira, baina baita postposizioen bidez ere (turkmenieraz kömekçi sözler deituak), egitura batzuk ez baitira zuzenean kasu-markekin ebazten.
2. Egitura ergatibotik nominatibo-akusatibora: Lerrokadura sintaktikoa
Itzulpen-erronkarik handienetako bat euskararen lerrokadura ergatibo-absolutiboaren eta turkmenieraren lerrokadura nominatibo-akusatiboaren arteko trantsizioa da. Euskaraz, esaldi iragankor baten subjektuak kasu ergatiboa (nork) hartzen du, eta objektuak absolutiboa (nor). Turkmenieraz, ordea, subjektua beti doa nominatiboan (markarik gabe), eta objektu zuzen zehatzak akusatiboaren marka (-y/-i/-uy/-üi) jasotzen du.
Adibidez, "Itzultzaileak liburua irakurri du" esaldia turkmenierara bihurtzean, euskarazko "itzultzaileak" (ergatiboa) subjektua turkmenierazko nominatiboan jarriko dugu (Terjimeçi), eta "liburua" (absolutiboa, objektua) turkmenierazko akusatiboan joango da (kitaby), "irakurri du" aditzari dagokion aditz-formarekin amaituz (okady). Horrela, esaldia "Terjimeçi kitaby okady" bihurtzen da. Ordena sintaktikoa (SOV - Subjektua, Objektua, Aditza) bi hizkuntzetan nahiko antzekoa eta malgua bada ere, kasuen banaketa logiko hau menperatzea ezinbestekoa da esaldi konplexuagoetan nahasketak saihesteko.
3. Turkmenieraren bokal-harmoniaren eragina eta morfologia
Turkmenieraz idaztean edo euskarazko testu baten izen propioak egokitzean, bokal-harmoniaren arau zorrotza aplikatu behar da. Turkmenieraz, hitz baten bokal guztiak atzekoak (gogorrak: a, o, u, y) edo aurrekoak (leun edo meheak: ä, e, i, ö, ü) izan behar dute. Euskarazko hitzak turkmenierazko testuinguru batean txertatzean edo deklinatzean, atzizkiak hitzaren azken silabako bokalaren arabera egokitu behar dira.
Adibidez, "Bilbo" hitza turkmenieraz erabili eta ablatiboan jarri nahi badugu ("Bilbotik"), azken bokala "o" (atzekoa) denez, turkmenierazko atzizki gogorra aukeratu behar da: Bilbodan. Aldiz, "Gasteiz" hitzaren kasuan, azken bokala "i" (aurrekoa) denez, atzizki leuna erabiliko da: Gasteizden. Harmonizazio fonetiko hau zaintzea funtsezkoa da helburuko hizkuntzan naturaltasuna eta zuzentasun ortografikoa bermatzeko.
4. Aditz-sistemak eta zeharkakotasunaren (ebidentzialtasunaren) ñabardurak
Euskarak eta turkmenierak aditz-adierazpen oso aberatsak dituzte, baina bakoitzak bere bideak jorratzen ditu. Euskarazko aditz laguntzaile trinko eta konplexuak (izan, ukan, nor-nori-nork eskemak) turkmenieraz aditz-erroari gehitzen zaizkion atzizki tenporal, aspektual eta modalen bidez ordezkatzen dira. Bereziki aipagarria da turkmenierak duen zeharkako ebidentzialtasunaren kategoria (indirective evidentiality). Turkmenieraz, ekintza bat norberak ikusi duen ala beste baten bidez jakin duen adierazteko aditz-marka desberdinak erabiltzen dira (adibidez, -ipdir/-ipdirler atzizkia hirugarren pertsonan).
Euskarazko zeharkako diskurtsoa ("esan omen du", "dionez", "antza denez") turkmenierara itzultzean, ñabardura horiek aditzaren morfologian zuzenean txertatzen dira askotan. Itzultzaileak jatorrizko testuaren ziurtasun-maila ondo aztertu behar du helburuko aditz-forma egokia hautatzeko, Turkmenistango irakurleak informazioaren iturria eta sinesgarritasuna argi hauteman ditzan.
5. Erregistroak, adeitasun-formulak eta kokapen kulturala
Turkmenistango gizartean, euskaldunean bezala, errespetuzko tratamenduak eta hierarkia sozialak garrantzi handia dute. Euskarazko hikako eta zikako formak (hi/zu/vostede erregistroak, nahiz eta euskara modernoan nagusiki "zu" erabili) turkmenierazko sen (hi/zu lagunartekoa) eta siz (zu formala edo zuek) izenordeen bidez islatzen dira. Gainera, turkmenieraz ohikoa da senide-izenak edo tituluak erabiltzea adeitasuna erakusteko (adibidez, aga anaia nagusiarentzat edo gizon errespetagarrientzat, eta uja edo gelneje emakumeentzat).
Kulturaren aldetik, itzultzaileak bi mundu oso desberdin lotu behar ditu. Euskal Herriko itsaso, mendi eta baso inguruko metaforak eta idiomatismoak Turkmenistango testuinguru geografiko eta historikora egokitu behar dira (Karakum basamortua, Kaspiar itsasoa, tradizio nomadak, zaldien kultura eta alfombra tradizionalak). Adibidez, euskarazko "lurreko indarra" edo "basoaren babesa" bezalako kontceptuek turkmenieraz esanahi desberdina izan dezakete, eta testuinguru abeltzain edo familiarreko irudietara egokitu behar izaten dira maiz mezuaren indar emozionala gorde nahi bada.
6. Itzultzaile profesionalentzako aholku praktikoak
- Glossario terminologikoak sortu: Euskara eta turkmenieraren arteko hiztegi zuzenik ez dagoenez, itzulpen gehienak ingelesa edo errusiera bezalako zubi-hizkuntzen bidez egiten dira. Kontceptu zehatzak finkatzeko, ezinbestekoa da terminologia-base propioak mantentzea.
- Zuzentasun politiko eta administratiboa zaindu: Turkmenistango erakunde eta kargu ofizialak izendatzean, herrialdeko terminologia ofiziala (latinar alfabetoarekin egokitua) errespetatu behar da erabat.
- Esaldien luzera laburtu: Euskarak esaldi luzeak eta txertatuak egiteko joera du. Turkmenieraz, komunikazio eraginkorrerako, hobetsi esaldi laburragoak eta egitura argiagokoak, aditza beti amaieran joaten dela gogoratuz.
- Berrikusi bokal-harmonia: Testua amaitzean, egin berrikusketa ortografiko sakona atzizkien harmonizazioa zuzena dela ziurtatzeko, batez ere mailegatutako hitzetan.