Interpretatio inter linguas generis dissimilis semper magnas difficultates interpretibus praebet. Lingua Latina, quae ad familiam Indoeuropaeam pertinet et indole synthetica ac flexiva gaudet, magnopere differt a lingua Hungarica, quae est pars familiae Uralicae (in primis Finno-Ugricae) et structura agglutinativa utitur. Qui ergo textus Latinos in sermonem Hungaricum convertere studet, non solum vocabulorum significationes transferre debet, sed etiam totam sententiarum structuram et mentis habitum mutare cogitur. Hoc in articulo, praecipuas rationes, difficultates grammaticas, et utilia consilia ad hanc translationem perficiendam explicabimus.
Syntaxis et Morphologia: Flexio contra Agglutinationem
Prima et maxima differentia inter has duas linguas in morphologia consistit. Lingua Latina declinationibus et conjugationibus utitur, ubi una terminatione plura munera grammatica (sicut casus, numerus, et genus) eodem tempore exprimi possunt. Contra, lingua Hungarica est agglutinativa: significationes grammaticae non per terminationes mutabiles, sed per affixa vel suffixa singula et distincta radici verbi vel nominis adiuncta exprimi solent. Accedit quod Hungaricus sermo omnino caret genere grammatico (neque masculinum, neque femininum, neque neutrum novit), quod saepissime ambiguitates creat cum pronomina Latina ut is, ea, id vel adiectiva referantur ad personas vel res distinctas. Translatorem igitur oportet cavere ne in his conversionibus claritas sententiae perdat.
De Casuum Systemate Comparando
Nomina Latina per sex casus flectuntur: nominativum, genitivum, dativum, accusativum, vocativum, et ablativum. Lingua autem Hungarica circiter duodeviginti casus habet, quorum multi munera praepositionum Latinarum vel Graecarum sustinent. Ablativus Latinus, qui amplissimam significationum varietatem (instrumenti, loci, temporis, causae) possidet, variis modis in Hungaricum vertendus est:
- Ablativus loci: in locum vel ex loco motus exprimitur casibus inessivo (-ban/-ben), elativo (-ból/-ből), vel adessivo (-nál/-nél).
- Ablativus instrumenti: casu instrumentali-comitativo (-val/-vel) redditur.
- Ablativus temporis: casu temporali vel postpositionibus temporariis designatur.
Casus genitivus Latinus, proprietatem aut necessitudinem indicans, in Hungarico per structuram possessivam vertitur, ubi res possessa suffixum possessivum accipit, et possessor in dativo vel nominativo ponitur (exempli gratia, liber Petri fit Péter könyve, id est "Petrus liber-suus"). Haec structura a consuetudine Latina aliena est et diligentem attentionem requirit.
Quomodo Structurae Latinae Complexae Convertantur
Nonnullae constructiones Latinae, quae saepissime in textibus classicis et mediaevalibus occurrunt, nullum directum aequivalens in lingua Hungarica habent. Inter eas eminent:
Accusativus cum Infinitivo (AcI)
Haec structura post verba sentiendi et declarandi adhibita (ut dico te felicem esse) in lingua Hungarica fere semper per sententiam secundariam, coniunctione hogy (quod/ut) inductam, vertitur (Azt mondom, hogy boldog vagy). Translator meminisse debet subiectum accusativi in subiectum nominativi sententiae secundariae mutandum esse, et verbum infinitum in formam finitam coniugandum.
Ablativus Absolutus
Ablativus absolutus, qui status vel actiones concomitantes vel praecedentes significat, in Hungaricum transferri non potest una constructione nominali simili. Plerumque vertitur in:
- Sententiam secundariam temporalem, causalem, vel concessivam (inductam vocibus miután [postquam], mivel [cum/quoniam], bár [quamquam]).
- Participium vel gerundium in -va/-ve desinens, quod actionem secundariam exprimit (exempli gratia, urbe capta fit a város elfoglalása után vel a várost elfoglalva).
Gerundium et Gerundivum
Gerundivum necessitatem vel debitum exprimens saepissime per adiectiva verbalia vel verbum auxiliarium kell (oportet/necesse est) interpretandum est. Formulae ut ad colendam virtutem in Hungarico per structuram finalem redduntur: az erény ápolására (ad conservationem virtutis) vel azért, hogy az erényt ápoljuk.
De Verborum Conjugatione et Aspectu
Verbum Latinum tempora tria (praesens, praeteritum, futurum) et aspectus duos (infectum et perfectum) per formarum varietatem ostendit. Lingua Hungarica autem hodierna duo tantum tempora verbalia habet: praesens (quod et futurum significare potest) et praeteritum. Ad aspectum perficiendum vel imperfectum exprimendum, lingua Hungarica praefixis verbalibus (Hungarice: igekötők) utitur, ut meg-, el-, ki-, be-, fel-. Exempli gratia, verbum scribit vertitur ír, at verbum perfectum scripsit verti potest megírta (si actio perfecta est et finita).
Praeterea, lingua Hungarica duplicem conjugationem habet: definitam (obiectivam) et indefinitam (subiectivam). Si obiectum sententiae est definitum (cum articulo definito vel nomine proprio), verbum formam definitam accipit (olvasom a könyvet - lego librum illum); si obiectum est indefinitum vel deest, forma indefinita adhibetur (könyvet olvasok - librum lego). Hoc systema admodum singulare est et in versione Latina accurate servari debet.
Consilia Practica ad Interpretes
Ut interpretatio non solum grammatice recta sit, sed etiam stilum et elegantiam pristinam servet, haec consilia sequenda sunt:
- Harmonia Vocalium (Hangrend): In suffixis Hungaricis adhibendis, semper attendenda est harmonia vocalium. Suffixum debet congruere cum vocalibus radicis verbi vel nominis (vocalis vel posterioris vel anterioris ordinis).
- Ordo Verborum (Syntaxis): Dum in Latina lingua ordo verborum liberior est et ad accentum rhetoricum pertinet, in Hungarica ordo verborum structurae argumenti et foci (quae dicitur "topic-comment") respondet. Elementum quod maxime extollere volumus, immediate ante verbum ponendum est.
- Brevis et Perspicuus Stilus: Structurae Latinae longae et periodicae in Hungarico saepius in breviores sententias dividendae sunt, ut textus fiat legendo facilior et naturalior.
- Verborum Delectus: Pro terminis abstractis Latinis, Hungaricus sermo saepe expressiorem et magis picturatam loquendi rationem postulat. Translator oportet proprietatem vocabulorum bene callere.
Ad extremum, translatio ex Latina in Hungaricam est ars quae profundam utriusque linguae cognitionem et sensum aestheticum exigit. Qui has regulas et differentias diligenter observat, is textum Latinum ita convertere poterit ut non alienus, sed nativus ac perlucidus lectori Hungarico videatur.