Монгол болон Чех хэл нь хэлний өөр өөр бүлэг, язгуурт харьяалагддаг тул тэдгээрийн хооронд хөрвүүлэг хийх нь орчуулагчаас өндөр ур чадвар, хэл шинжлэлийн гүн гүнзгий мэдлэг, соёлын мэдрэмжийг шаарддаг нарийн төвөгтэй үйл явц юм. Монгол хэл нь Алтай язгуурын залгамал хэлний шинжийг хадгалдаг бол Чех хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын Славян бүлгийн флексив (хувирал үгт) хэл юм. Энэхүү нийтлэлээр Монгол хэлнээс Чех хэл рүү хөрвүүлэхэд тулгардаг гол бэрхшээлүүд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замууд болон орчуулгын чанарыг сайжруулах шилдэг зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн бүтэц ба үгийн дарааллын шилжилт (SOV-оос SVO руу)
Монгол хэлний өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь Субъект-Объект-Үйл үг (SOV) гэсэн дараалалтай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол үйл ажиллагааг заасан үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Харин Чех хэлэнд өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь Субъект-Үйл үг-Объект (SVO) хэв маягтай байна. Чех хэл нь уян хатан үгийн дараалалтай боловч өгүүлбэрийн утга санаа, логик онцлыг зөв илэрхийлэхийн тулд үйл үгийг байрлуулах дүрэм маш нарийн байдаг.
Орчуулагч Монгол хэлний урт, нийлмэл өгүүлбэрийг Чех хэл рүү хөрвүүлэхдээ өгүүлбэрийг бүхэлд нь задалж, логик дарааллыг шинээр зохион байгуулах шаардлагатай болдог. Монгол хэлний нөхцөлүүдээр холбогдсон олон хамааралтай туслах өгүүлбэрүүдийг Чех хэлний холбоос үгс болон харьцангуй төлөөний үгсийг ашиглан логик холбоос сайтай богино өгүүлбэрүүд болгон хуваах нь уншууртай байдлыг нэмэгдүүлдэг.
2. Нэр үгийн тийн ялгал болон хүйсний зохицол
Чех хэл нь нэр үгийн хувирал маш баялаг хэл юм. Тус хэл нь долоон тийн ялгалтай бөгөөд нэр үг бүр нь эрэгтэй (амьтай ба амьгүй), эмэгтэй, саармаг гэсэн хүйсийн ангилалд хуваагдана. Энэхүү хүйс, тоо болон тийн ялгалаас хамаарч нэр үгийг тодотгож буй тэмдэг нэр, төлөөний үг, тооны нэрнүүд нь хамт хувирдаг онцлогтой.
Чех хэлний тийн ялгалууд нь зөвхөн залгавар залгаад зогсохгүй, тухайн нэр үгийн үндэсний эгшиг, гийгүүлэгч өөрчлөгдөх (palatalization болон эгшиг гээгдэх үзэгдэл) зэрэг авиа зүйн маш нарийн хувирлуудыг дагуулдаг. Жишээ нь, Prague буюу "Praha" гэдэг үг өгөх оршихын тийн ялгалд "v Praze" болон хувирдаг. Энэхүү гийгүүлэгчийн сэлгэц (h -> z) нь Чех хэл сурч буй болон орчуулга хийж буй хүмүүст хамгийн их алдаа гаргадаг хэсэг юм. Мөн түүнчлэн тэмдэг нэрийн хувирал нь нэр үгийнхээ хүйснээс шууд хамаардаг тул нэг л үгийг буруу хүйсээр тодорхойлбол өгүүлбэр бүхэлдээ утга зүйн болон дүрмийн алдаатай болно.
Монгол хэлэнд хүйсний дүрмийн ангилал байдаггүй бөгөөд тийн ялгал нь залгавараар илэрдэг тул Чех хэл рүү орчуулах явцад дараах зүйлсийг анхаарах шаардлагатай:
- Хүйсийн тодорхойлолт: Монгол хэлний хүйс заагаагүй нэр үгсийг Чех хэлний аль хүйсийн ангилалд оруулахыг зөв сонгож, түүнд тохирох төгсгөлийг залгах;
- Амьтай ба амьгүй нэр үгсийн ялгаа: Чех хэлний эрэгтэй хүйсний нэр үгс нь амьтай (хүн, амьтан) болон амьгүй (эд зүйл) гэдгээсээ шалтгаалан өөр өөрөөр хувирдаг тул үүнийг нарийн хянах;
- Тийн ялгалын зохицол: Өгүүлбэрт орж буй үйл үг нь өөрөөсөө дараах нэр үгийг ямар тийн ялгалд байхыг шаардаж байгааг зөв тодорхойлох.
3. Үйл үгийн байдал (Aspect) болон цагийн хөрвүүлэг
Славян хэлнүүдийн нэгэн адил Чех үйл үгэнд "байдал" (aspect) буюу төгссөн (dokonavý) болон төгсөөгүй (nedokonavý) хэв шинж маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Төгсөөгүй үйл үг нь үргэлжилж буй, давтагддаг эсвэл үйл явцыг илэрхийлдэг бол төгссөн үйл үг нь үр дүнд хүрсэн, нэг удаагийн бөгөөд дууссан үйлдлийг заадаг. Монгол хэлэнд үйл үгийн байдлыг голчлон туслах үйл үг болон хэв, байдлын дагавараар илэрхийлдэг.
Үүнээс гадна Чех хэлний үйл үгийн цаг нь одоо, өнгөрсөн, ирээдүй гэсэн үндсэн гурван цагтай боловч үйл үгийн байдалтай хослохоороо маш нарийн утгуудыг гаргадаг. Тухайлбал, төгссөн үйл үгийг одоо цагийн хэлбэрээр хувиргахад тэр нь ирээдүй цагийн утгыг илэрхийлдэг онцлогтой. Энэ нь Монгол хэлний "явах гэж байна", "явах болно" гэсэн ирээдүй цагийн илэрхийллүүдийг Чех хэл рүү хөрвүүлэхэд хүндрэл учруулдаг. Орчуулагч хүн эх бичвэрт байгаа үйл үг нь ирээдүйд бүрэн дуусах уу, эсвэл үргэлжлэх үү гэдгийг сайтар шинжилж байж үйл үгийн байдлыг зөв сонгох ёстой.
4. Соёлын коннотаци болон хэлц үгийн нутагшуулалт
Орчуулга гэдэг нь зөвхөн үгсийг нэг хэлнээс нөгөө рүү шилжүүлэх бус, соёлын утга санааг дамжуулах урлаг юм. Монголын нүүдэлчин ахуй, соёлтой холбоотой өвөрмөц нэр томьёо, зүйр цэцэн үг, хэлцүүдийг Чехийн суурин, Европын соёл иргэншилд хэрхэн буулгах вэ гэдэг нь том сорилт болдог.
Монгол хэлний "морь харах", "гал голомт", "цагаан идээ" гэх мэт үгсийг Чех хэл рүү шууд үгчлэн орчуулбал утга нь алдагдах эсвэл буруу ойлголт төрүүлнэ. Иймд дараах аргуудыг хэрэглэдэг:
- Дүйцүүлэх арга (Equivalence): Чех соёлд байдаг ижил төстэй утга илэрхийлэх хэлц үгийг хайж олох;
- Тайлбарласан орчуулга (Paraphrasing): Хэрэв шууд дүйцэх үг байхгүй бол тухайн ойлголтыг Чех хэлээр тайлбарлан бичих;
- Зүүлт тайлбар ашиглах: Түүхэн болон соёлын онцгой нэршлийг хэвээр үлдээж, доор нь тайлбар зүүлт хийх.
5. Орчуулагчийн чанарыг дээшлүүлэх практик зөвлөмжүүд
Монгол-Чех орчуулгын чанарыг мэргэжлийн түвшинд хүргэхийн тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна.
- Контекстийг сайтар ойлгох: Орчуулж эхлэхээсээ өмнө эх бичвэрийг бүхэлд нь уншиж, түүний хэв маяг, зорилтот уншигчид, агуулгыг нарийн тодорхойлох хэрэгтэй.
- Мэргэжлийн толь бичиг, мэдээллийн санг ашиглах: Стандарт толиудаас гадна хэл шинжлэлийн корпорациуд (Жишээлбэл, Czech National Corpus) болон Чех хэлний тайлбар толиудыг (Slovník spisovné češtiny) ашиглан үгийн зохицлыг шалгах.
- Найруулгын хяналт хийлгэх (Proofreading): Орчуулгын эцсийн хувилбарыг Чех эх хэлтэнтэй, эсвэл хоёр хэлийг мэргэжлийн түвшинд эзэмшсэн хянан тохиолдуулагчаар хянуулах нь алдаанаас сэргийлэх хамгийн найдвартай арга юм.
- Хэлний хөгжил ба орчин үеийн хэрэглээг дагах: Чех хэлний ярианы болон бичгийн хэлний өөрчлөлт, шинээр орж ирж буй нэр томьёог байнга судалж, мэдлэгээ шинэчлэх.
Монгол хэлнээс Чех хэл рүү хөрвүүлэх нь хоёр өөр сэтгэлгээний ертөнцийг холбож буй гүүр бөгөөд зөвхөн дүрмийн дагуу бус, найруулга болон соёлын зохицолдоог дээд зэргээр хангасан орчуулга л уншигчдад амжилттай хүрдэг билээ.