די קונסט פֿון איבערזעצונג איז פֿיל מער ווי בלויז דאָס אָנווענדן פֿון ווערטער פֿון איין שפּראַך צו אַן אַנדערער. ווען עס קומט צו צוויי שפּראַכן וואָס זענען אַזוי ווײַט איינע פֿון דער אַנדערער היסטאָריש, געאָגראַפֿיש און קולטורעל ווי ייִדיש און טאַגאַלאָג (די פֿיליפּינער נאַציאָנאַלע שפּראַך), ווערט דער פּראָצעס נאָך פֿיל מער קאָמפּליצירט און פֿאַססינירענד. ייִדיש, מיט אירע טיפֿע דײַטשמערישע, העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע יסודות, רעפּרעזענטירט די רײַכע געשיכטע פֿון מזרח-אייראָפּעיִשן ייִדנטום. טאַגאַלאָג, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז די לינגוויסטישע האַרץ פֿון דעם פֿיליפּינער אַרכיפּעלאַג, טיפֿער פֿאַרבונדן מיט דער אויסטראָנעזישער וועלט, אָבער אויך שטאַרק באַאײַנפֿלוסט פֿון שפּאַניש און ענגליש. דער דאָזיקער פֿאַכמענישער וועגווײַזער וועט אַנאַליזירן די נואַנסן, סטרוקטורעלע דיפֿערענצן און פּראַקטישע מעטאָדן פֿאַר אַ געראָטענער איבערזעצונג צווישן די צוויי ייִנציקע שפּראַכן.
די קולטורעלע און היסטאָרישע דיפֿערענצן צווישן ייִדיש און טאַגאַלאָג
ייִדיש און טאַגאַלאָג זענען געבוירן געוואָרן אין צוויי אינגאַנצן פֿאַרשיידענע וועלטן, וואָס פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער אַ הויכע מאָס פֿון קולטורעלער סענסיטיוויטעט. ייִדיש איז היסטאָריש אַן אינערלעכע שפּראַך פֿון אַשכּנזישן ייִדנטום, וואָס טראָגט אין זיך ספּעציפֿישע רעליגיעזע באַגריפֿן, שבתדיקע און יום-טובֿדיקע טערמינען, און אַ באַזונדערן הומאָר וואָס איז אָפֿט מאָל זעלבסט-קריטיש און סאַרקאַסטיש. די שפּראַך ניצט דעם העברעיִשן אַלפֿאַבעט און ווערט געשריבן פֿון רעכטס אויף לינקס.
טאַגאַלאָג, וואָס ווערט געשריבן מיט דעם לאַטיינישן אַלפֿאַבעט פֿון לינקס אויף רעכטס (היסטאָריש פֿלעגט מען ניצן דעם בײַבײַין שריפֿט), איז טיפֿער איינגעוואָרצלט אין די קאָלאָניאַלע היסטאָריעס פֿון די פֿיליפּינען. נאָך מער ווי דריי יאָרהונדערטער פֿון שפּאַנישער הערשאַפֿט און עטלעכע צענדליקער יאָרן פֿון אַמעריקאַנער השפּעה, האָט טאַגאַלאָג אַסימילירט טויזנטער שפּאַנישע און ענגלישע ווערטער. די גײַסטיקע וועלט פֿון טאַגאַלאָג-רעדנער איז שטאַרק פֿאַרבונדן מיט קאַטוילישער רעליגיעזקייט, אָבער אויך מיט אַ שטאַרקן פֿאָלקלאָר פֿון די אינזלען און סאָציאַלע ווערטן ווי bayanihan (קאָאָפּעראַציע אין דער קהילה) און pakikisama (צוזאַמענלעבן אין האַרמאָניע). די דאָזיקע פֿאַרשיידנאַרטיקע קולטור-קאָנטעקסטן מוזן היטן ווערן בעת דעם איבערזעצונג-פּראָצעס כּדי דער סוף-פּראָדוקט זאָל קלינגען נאַטירלעך.
סינטאַקטישע סטרוקטור: פֿון V2 אויף VSO
איינער פֿון די גרעסטע לינגוויסטישע קאַנטראַסטן צווישן ייִדיש און טאַגאַלאָג ליגט אין דער וואָרט-אָרדענונג פֿון דעם זאַץ. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך, גייט נאָך דעם קלאַסישן "V2" פּרינציפּ (Verb-Second). דאָס מיינט אַז דאָס געבויגענע ווערב מוז שטענדיק שטיין אויפֿן צווייטן אָרט אין אַן אומאָפּהענגיקן זאַץ, בשעת דער סוביעקט אָדער אַן אַנדער גליד (ווי אַן אַדווערב אָדער אָביעקט) קען פֿאַרנעמען דאָס ערשטע אָרט. למשל: "נעכטן האָט דער בחור געלייענט אַ בוך."
טאַגאַלאָג, פֿאַרקערט, איז אַ שפּראַך וווּ דאָס ווערב שטייט געוויינלעך אין דעם אָנהייב פֿון דעם זאַץ (Verb-Initial). די טיפּישע זאַץ-סטרוקטור אין טאַגאַלאָג איז VSO (Verb-Subject-Object) אָדער VOS. דאָס מיינט אַז די אַקציע קומט שטענדיק פֿאָראויס. פֿאַר אַן איבערזעצער וואָס פּרוּווט איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט, וועט דאָס פֿירן צו אַ גאַנצן קאָלאַפּס פֿון דעם זאַץ-געבוי. דער איבערזעצער מוז אָננעמען די נאַטירלעכע דינאַמיק פֿון טאַגאַלאָג און רידעקאָנסטרוירן דעם זאַץ אַזוי אַז דאָס ווערב זאָל זײַן דער צענטראַלער אָנהייב-פּונקט פֿון דער פֿראַזע, בשעת דער סוביעקט און אָביעקט ווערן סדרדיק סאָרטירט לויט די רעגלען פֿון דער ציל-שפּראַך.
די מוראדיקע קאָמפּלעקסיטעט פֿון דעם טאַגאַלאָג פֿאָקוס-סיסטעם (Verb Focus)
די מערסט ספּעציפֿישע און שווערסטע אייגנשאַפֿט פֿון טאַגאַלאָג פֿאַר יעדן איבערזעצער איז איר קאָמפּליצירטע ווערב-סיסטעם, באַקאַנט ווי דער "פֿאָקוס-סיסטעם" (Morphosyntactic Alignment). אַנדערש ווי אין ייִדיש, וווּ מיר האָבן הויפּטזעכטלעך בלויז אַקטיווע און פּאַסיווע פֿאָרמען פֿון ווערבן, אין טאַגאַלאָג ענדערט זיך דאָס ווערב דורך אַ רײַכער פּאַליטרע פֿון אַפֿיקסן (פּרעפֿיקסן, אינפֿיקסן און סופֿיקסן) כּדי אָנצוווּײַזן וועלכער טייל פֿון דעם זאַץ איז דער הויפּט-פֿאָקוס פֿון דער אַקציע. דער הויפּט-פֿאָקוס ווערט באַצייכנט מיט דער פּאַרטיקול ang.
לאָמיר נעמען עטלעכע בײַשפּילן פֿון די הויפּט-פֿאָקוסן אין טאַגאַלאָג:
- אַקטאָר-פֿאָקוס (Actor Focus / Mag- o Um- verbs): ווען דער טוער איז דער צענטראַלער פֿונקציע. למשל: Bumili ang lalaki ng saging (דער מאַן האָט געקויפֿט אַ באַנאַנע – דער מאַן איז דער פֿאָקוס).
- אָביעקט-פֿאָקוס (Object Focus / -in verbs): ווען דאָס געקויפֿטע אָביעקט איז דער פֿאָקוס. למשל: Binili ng lalaki ang saging (די באַנאַנע איז געקויפֿט געוואָרן דורך דעם מאַן – די באַנאַנע איז דער פֿאָקוס).
- לאָקאַטיוו-פֿאָקוס (Locative Focus / -an verbs): ווען דער אָרט וווּ די אַקציע קומט פֿאָר איז דער פֿאָקוס. למשל: Binilhan ng lalaki ng saging ang tindahan (דער קראָם איז דער אָרט וווּ דער מאַן האָט געקויפֿט די באַנאַנע).
- בענעפֿאַקטיוו-פֿאָקוס (Benefactive Focus / I- verbs): ווען דער מענטש פֿאַר וועמען די אַקציע ווערט געטאָן איז דער פֿאָקוס. למשל: Ibinili ng lalaki ng saging ang bata (דאָס קינד איז דער פֿאַר וועמען דער מאַן האָט געקויפֿט די באַנאַנע).
פֿאַר דעם איבערזעצער פֿון ייִדיש, מיינט דאָס אַז יעדער זאַץ מוז ערשטנס אַנאַליזירט ווערן סעמאַנטיש. מען מוז זיך פֿרעגן: וואָס האָט דער מחבר געוואָלט באַטאָנען? אויב אין ייִדיש שרײַבט מען "דאָס בוך האָט ער געלייענט", מוז מען אין טאַגאַלאָג אויסקלײַבן דעם אָביעקט-פֿאָקוס ווערב. אויב מען שרײַבט "ער האָט געלייענט", מוז מען ניצן דעם אַקטאָר-פֿאָקוס. די פֿאַרפֿעלונג צו קלײַבן דעם ריכטיקן פֿאָקוס וועט מאַכן דעם טעקסט קלינגען אומגעלומפּערט און אומפּראָפֿעסיאָנעל.
קולטורעלע לאָקאַליזאַציע און אידיאָמאַטישע אויסדרוקן
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר אירע זאַפֿטיקע אידיאָמען, קללות און ברכות, וואָס זענען טיפֿער פֿאַרבונדן מיט דער ייִדישער טעאָלאָגיע און פֿאָלקס-פראַקטיק. פֿאַרשטייט זיך אַז אַזעלכע ווערטער ווי "מזל-טובֿ", "נשמה", "קבצן", אָדער "מצוה" האָבן ניט קיין גלײַכן עקוויוואַלענט אין טאַגאַלאָג. דער איבערזעצער מוז דעריבער נוצן די מעטאָדן פֿון דינאַמישער עקוויוואַלענץ און פּאַראַפֿראַזע כּדי איבערצוגעבן דעם גײַסט פֿון דעם טעקסט.
למשל, דאָס וואָרט "נשמה" קען אין טאַגאַלאָג איבערגעזעצט ווערן ווי kaluluwa ווען עס רעדט זיך וועגן דער רעליגיעזער נשמה פֿון דעם מענטש, אָבער ווען מען זאָגט "ער איז אַ גוטע נשמה", דאַרף מען ניצן דעם אויסדרוק mabuting tao (אַ גוטער מענטש) אָדער may mabuting kalooban (איינער מיט אַ גוטן אינערלעכן ווילן). דאָס וואָרט "חוצפּה" קען איבערגעזעצט ווערן ווי lakas ng loob (מוט / כּוח פֿון דעם האַרצן) אויב עס איז אין אַ פּאָזיטיוון אָדער נייטראַלן זינען, אָדער ווי kawalan ng galang (אַ מאַנגל אין דרך-ארץ) אויב עס איז אין אַ נעגאַטיוון זינען. דער קאָנטעקסט איז דער קעניג אין יעדן איבערזעצונג-שריט.
צו דער זעלבער צײַט, טאַגאַלאָג פארמאָגט אויך אירע אייגענע קולטורעלע אויסדרוקן וואָס קענען העלפֿן איבערצוגעבן ייִדישע באַגריפֿן. דער ייִדישער באַגריף פֿון "קהילה" אָדער "צוזאַמענאַרבעט" קען געפֿינען זײַן אָפּקלאַנג אין דעם פֿיליפּינער באַגריף פֿון bayanihan. ווען מען זעצט איבער מעשהלעך אָדער ליטעראַטור, קען דאָס גרויסע באַנוצן זיך מיט די דאָזיקע קולטורעלע מעטאַפֿאָרן העלפֿן די פֿיליפּינער לייענער צו פֿאַרשטיין די טיפֿע עמאָציעס פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור.
פּראַקטישע טיפּס פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף טאַגאַלאָג
פֿאַר די וואָס ווילן דערגרייכן אַ הויכע קוואַליטעט אין זייערע איבערזעצונג-פּראָיעקטן, זענען דאָ עטלעכע יסודותדיקע טיפּס:
- באַנוצט זיך ניט מיט אָטאַמאַטישע איבערזעצונגען (Machine Translation): ווייַל עס זענען דאָ זייער ווייניק דיגיטאַלע רעסורסן און פּאַראַלעלע קאָרפּוסן פֿאַר ייִדיש און טאַגאַלאָג, די אָטאַמאַטישע אינסטרומענטן ווי גוגל טראַנסלייט וועלן כּמעט שטענדיק שאַפֿן אַ שרעקלעכן כאַאָטישן טעקסט. מען מוז אַרבעטן מאַנועל מיט אַ טיפֿער לינגוויסטישער פֿאַרשטענדעניש.
- רעספּעקטירט דעם ריטם פֿון טאַגאַלאָג: טאַגאַלאָג איז אַ פֿאָנעטיש-ריטמישע שפּראַך מיט פֿיל ווידערהאָלונגען פֿון זילבן (למשל: nagbabasa, bibili). דער איבערזעצער דאַרף לייענען דעם איבערגעזעצטן טעקסט הויך כּדי צו פֿאַרזיכערן אַז די פֿראַזעס פֿליסן גלאַט און נאַטירלעך פֿאַר דעם אויער.
- אָננעמען "טאַגליש" (Taglish) ווען עס איז נוציק: אין מאָדערנעם פֿיליפּינער קאָנטעקסט, ספּעציעל אין אינפֿאָרמאַציע-טעכנאָלאָגיע, וויסנשאַפֿט און מאָדערנער פּאָליטיק, איז עס אינגאַנצן נאָרמאַל צו ניצן ענגלישע טערמינען צוזאַמען מיט טאַגאַלאָג גראַמאַטיק. אויב אַ ייִדישער טעקסט ניצט מאָדערנע באַגריפֿן, מוז מען ניט שטענדיק זוכן קיין אַלטע אָדער קינסטלעכע טאַגאַלאָג ווערטער; מען קען נוצן דעם לעבעדיקן מאָדערנעם מישונג פֿון טאַגאַלאָג און ענגליש וואָס ווערט ברייט אָנגענומען אין די פֿיליפּינען.
- ניצט די טאַגאַלאָג פּאַרטיקולן (Enclitic Particles): קליינע ווערטער ווי na (שוין / מער), pa (נאָך), naman (ווידער / פֿאַרקערט), din/rin (אויך) שפּילן אַ ריזיקע ראָלע אין מאָדערנעם טאַגאַלאָג. זיי העלפֿן איבערצוגעבן די סובטילע עמאָציאָנעלע שאַטירונגען וואָס אין ייִדיש ווערן אָפֿט מאָל אויסגעדריקט דורך די ווערטער ווי "זשע", "טאַקע", "דאָך", אָדער "נאָר".
די קונסט פֿון איבערזעצן צווישן ייִדיש און טאַגאַלאָג איז טאַקע אַ שווערער וועג, אָבער עס איז אַן אויסערגעוויינלעכע מעגלעכקייט צו שאַפֿן אַ בריק צווישן צוויי אייגנשאַפֿטיקע און גײַסטרײַכע קולטורן, וואָס ברענגט נײַע אידעען און פּערספּעקטיוון פֿאַר ביידע זײַטן.