Գլոբալացման և միջմշակութային կապերի ընդլայնման արդի դարաշրջանում տարբեր լեզվաընտանիքների ու ճյուղերի միջև թարգմանությունները ձեռք են բերում առանձնահատուկ կարևորություն։ Հայերենից նեպալերեն թարգմանությունը հանդիսանում է հենց այդպիսի բարդ, բայց միևնույն ժամանակ հետաքրքիր գործընթաց։ Թեև երկու լեզուներն էլ պատկանում են հնդեվրոպական մեծ լեզվաընտանիքին, դրանց զարգացման պատմական ուղիները և աշխարհագրական տարածումը հանգեցրել են կառուցվածքային զգալի տարբերությունների։ Հայերենը ներկայացնում է հնդեվրոպական ընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, մինչդեռ նեպալերենը պատկանում է հնդարիական լեզվախմբին։ Այս երկու լեզվական համակարգերի միջև որակյալ թարգմանություն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է խորությամբ հասկանալ դրանց քերականական, շարահյուսական և մշակութային առանձնահատկությունները։
Քերականական կառուցվածքների հիմնական տարբերությունները
Հայերենից նեպալերեն տեքստեր փոխադրելիս թարգմանիչն առաջին հերթին բախվում է քերականական համակարգերի անհամապատասխանությանը։ Այս մարտահրավերները հաղթահարելու համար պահանջվում է քերականական կատեգորիաների մանրակրկիտ վերլուծություն։
1. Նախադասության շարադասությունը (Word Order)
Հայերենում նախադասության շարադասությունը բավականին ճկուն է։ Չնայած առավել բնական է համարվում «Ենթակա - Ստորոգյալ - Լրացում» (SVO) կառույցը, գրական և խոսակցական խոսքում հաճախ հանդիպում է նաև «Ենթակա - Լրացում - Ստորոգյալ» (SOV) տարբերակը՝ կախված տրամաբանական շեշտադրումից։ Ի տարբերություն հայերենի, նեպալերենում շարադասությունը խիստ կանոնակարգված է և հետևում է բացառապես SOV կառույցին։ Սա նշանակում է, որ բայը միշտ գտնվում է նախադասության վերջում, իսկ օժանդակ բայերն ու ժխտական մասնիկները խմբավորվում են հիմնական բայի շուրջ։ Թարգմանիչը ստիպված է ամբողջությամբ վերադասավորել հայերեն նախադասության կառուցվածքը՝ նեպալերենի շարահյուսական կանոններին համապատասխանեցնելու համար։
2. Քերականական սեռի կատեգորիան (Grammatical Gender)
Ժամանակակից հայերենում քերականական սեռի կատեգորիան լիովին բացակայում է։ Մենք չունենք արական և իգական սեռերի տարբերակում դերանուններում կամ բայական վերջավորություններում («նա» դերանունը հավասարապես վերաբերում է բոլորին)։ Նեպալերենում, ընդհակառակը, քերականական սեռը կարևոր դեր ունի։ Այնտեղ գոյություն ունի հստակ տարբերակում արական և իգական սեռերի միջև, որն ազդում է ոչ միայն անձնական դերանունների, այլև ածականների և բայերի խոնարհման ձևերի վրա։ Օրինակ, հայերեն «Աննան գնում է տուն» և «Արամը գնում է տուն» նախադասությունների մեջ բայական ձևը նույնն է, մինչդեռ նեպալերենում բայը կընդունի տարբեր վերջավորություններ՝ կախված ենթակայի սեռից։ Թարգմանիչը պետք է չափազանց ուշադիր լինի համատեքստի նկատմամբ, որպեսզի ճիշտ որոշի գործող անձանց սեռը և խուսափի կոպիտ քերականական սխալներից։
3. Հոլովական համակարգը և հետադրությունները (Cases and Postpositions)
Հայերենն ունի յոթ հոլովների վրա հիմնված հարուստ համակարգ, որոնք արտահայտվում են գոյականների վերջավորությունների միջոցով։ Նեպալերենում հոլովական հարաբերությունները հիմնականում արտահայտվում են հետադրությունների (postpositions) կիրառմամբ, որոնք կցվում են գոյականի հիմքին։ Թեև նեպալերենում նույնպես կան հոլովական մասնիկներ (օրինակ՝ «լայ» տրական հոլովի համար, «կո» սեռականի համար), դրանց կիրառման սահմաններն ու նշանակությունները միշտ չէ, որ համընկնում են հայերենի հոլովների հետ։ Այստեղ թարգմանչից պահանջվում է ոչ թե մեխանիկական համադրում, այլ նախադասության իմաստային կապերի ճշգրիտ ընկալում։
Հարգալիցության մակարդակները (Honorific System)
Նեպալերենի ամենաբարդ և յուրօրինակ առանձնահատկություններից մեկը հարգալիցության բազմաստիճան համակարգն է։ Հայերենում մենք սովորաբար սահմանափակվում ենք երկու մակարդակով՝ «դու» (մտերիմ կամ ոչ պաշտոնական) և «դուք» (հարգալից կամ պաշտոնական)։ Նեպալական մշակույթում և լեզվում հարգանքի դրսևորումն ունի առնվազն չորս հստակ մակարդակ, որոնցից յուրաքանչյուրն օգտագործում է սեփական դերանուններն ու բայական վերջավորությունները․
- Թահն (Ta)՝ Ցածրագույն մակարդակ, որն օգտագործվում է երեխաների, կենդանիների կամ շատ մտերիմ մարդկանց հետ խոսելիս։ Այն կարող է ընկալվել որպես վիրավորական, եթե կիրառվի անծանոթների նկատմամբ։
- Տիմի (Timi)՝ Միջին մակարդակ, որը կիրառվում է հասակակիցների, ընկերների և ընտանիքի անդամների միջև։
- Տապաի (Tapai)՝ Բարձր մակարդակ, որն օգտագործվում է անծանոթների, ծնողների, ուսուցիչների և սոցիալական ավելի բարձր դիրք ունեցող անձանց հետ հաղորդակցվելիս։
- Հաջուր (Hajur)՝ Գերագույն հարգալիցության ձև, որն ավանդաբար օգտագործվում էր արքայական ընտանիքի անդամների համար, իսկ այսօր կիրառվում է խորին հարգանք և մեծարանք արտահայտելու նպատակով։
Հայերենից թարգմանելիս անհրաժեշտ է ուշադիր ուսումնասիրել կերպարների հարաբերությունները կամ տեքստի թիրախային լսարանը, որպեսզի ընտրվի համապատասխան հարգական մակարդակը։ Սխալ մակարդակի ընտրությունը կարող է տեքստը դարձնել կամ չափազանց կոպիտ, կամ արհեստականորեն պաշտոնական։
Գրային համակարգեր և տառադարձում (Scripts and Transliteration)
Մեկ այլ տեխնիկական և տեսական խնդիր է գրային համակարգերի տարբերությունը։ Հայերենն օգտագործում է մեսրոպյան ինքնատիպ այբուբենը, իսկ նեպալերենը գրվում է դևանագարի (Devanagari) գրով, որը վանկային գրային համակարգ է։ Դևանագարի գրի առանձնահատկությունն այն է, որ ձայնավորները կարող են նշվել հատուկ կետադրական նշաններով (մատրաներով), որոնք կցվում են բաղաձայններին։
Անունների, տեղանունների և հատուկ տերմինների թարգմանության ժամանակ անհրաժեշտ է կիրառել ճշգրիտ տառադարձում։ Քանի որ երկու լեզուների հնչյունական համակարգերը տարբերվում են (օրինակ՝ նեպալերենն ունի շնչեղ բաղաձայնների և ռետրոֆլեքսային հնչյունների մեծ խումբ, որոնք բացակայում են հայերենում), թարգմանիչը պետք է գտնի հնչյունական առավելագույն մոտարկումները՝ իմաստն ու արտասանությունը չաղավաղելու համար։
Մշակութային և կրոնական համատեքստի փոխանցումը
Լեզուն մշակույթի հայելին է, և առանց մշակութային համատեքստի հասկացման անհնար է կատարել ադեկվատ թարգմանություն։ Հայկական մշակույթը խորապես արմատավորված է քրիստոնեական ավանդույթների և եվրոպական մշակութային ազդեցությունների մեջ։ Մյուս կողմից, նեպալական հասարակությունը ձևավորվել է հինդուիզմի և տիբեթական բուդդայականության սինկրետիզմի ազդեցության տակ։
Այս հանգամանքը ծնում է բազմաթիվ «լեզվական դատարկություններ» կամ լակունաներ։ Օրինակ, հայերեն «խաչքար», «մատուռ», «պատարագ» կամ «տաշեղ» բառերը նեպալերենում չունեն ուղղակի համարժեքներ։ Նման դեպքերում թարգմանիչը ստիպված է կիրառել նկարագրական թարգմանություն, տեքստային ծանոթագրություններ կամ համատեքստային փոխարինումներ։ Նույն կերպ, նեպալյան տոներին, ուտեստներին կամ կրոնական ծեսերին վերաբերող բառերը (ինչպիսիք են՝ «Dashain», «Momo», «Prasad») հայերեն թարգմանելիս պահանջում են համապատասխան բացատրական մոտեցումներ։
Մասնագիտական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Հայերենից նեպալերեն որակյալ և սահուն թարգմանություն ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ գործնական քայլերին․
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից (Literal Translation)։ Տեքստի յուրաքանչյուր հատված պետք է թարգմանվի իմաստային մակարդակով։ Բառացի թարգմանությունը կհանգեցնի նեպալերենի քերականական կանոնների խախտման և անընթեռնելի տեքստի ստեղծման։
- Ուսումնասիրե՛ք համատեքստը․ Միշտ պարզեք տեքստի հեղինակի նպատակը, հասցեատիրոջը և սոցիալական միջավայրը՝ հարգալիցության ճիշտ մակարդակը և բառապաշարը ընտրելու համար։
- Կատարե՛ք տեղայնացում (Localization)։ Ոչ միայն բառերը, այլև չափման միավորները, ամսաթվերի ձևաչափերը և դրամական միավորները պետք է համապատասխանեցվեն նեպալյան իրականությանը, հատկապես եթե թարգմանվում են գործնական կամ պաշտոնական փաստաթղթեր։
- Օգտագործե՛ք վստահելի աղբյուրներ։ Քանի որ հայերեն-նեպալերեն ուղղակի բառարանները սակավաթիվ են և երբեմն ոչ լիարժեք, թարգմանիչները հաճախ ստիպված են լինում օգտագործել անգլերենը որպես միջնորդ լեզու։ Այս դեպքում կարևոր է խուսափել երկակի թարգմանության ժամանակ առաջացող իմաստային կորուստներից։
- Իրականացրե՛ք վերջնական սրբագրում կրողի կողմից (Proofreading by a Native Speaker)։ Թարգմանության ավարտից հետո պատրաստի նեպալերեն տեքստը պետք է վերանայվի նեպալերենը որպես մայրենի լեզու տիրապետող մասնագետի կողմից՝ լեզվական բնականությունն ու ոճական սահունությունն ապահովելու համար։
Այսպիսով, հայերենից նեպալերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների բառապաշարի գերազանց տիրապետում, այլև լեզվաբանական խորը գիտելիքներ և մշակութային զգայունություն։ Հաշվի առնելով նշված բոլոր քերականական և ոճական նրբությունները՝ թարգմանիչը կարող է ստեղծել բարձրորակ տեքստեր, որոնք կամրջում են երկու հնագույն և հարուստ մշակույթները։