Թարգմանչական գործունեությունը երկու տարբեր մշակույթների և լեզվամտածողությունների կամրջումն է: Երբ խոսքը վերաբերում է հայերենից թայերեն թարգմանությանը, մենք գործ ունենք երկու լիովին տարբեր համակարգերի հետ, որոնք պատկանում են տարբեր լեզվաընտանիքների և ունեն զարգացման տարբեր պատմական ուղիներ: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, և թայերենը՝ որպես կրա-դայան լեզվաընտանիքի ներկայացուցիչ, թարգմանչի առջև դնում են բազմաթիվ շարահյուսական, քերականական և կառուցվածքային խնդիրներ: Այս հոդվածում կդիտարկենք այն հիմնական նրբությունները, որոնք պետք է հաշվի առնել որակյալ և բնական թարգմանություն ստանալու համար:
Տիպաբանական և Կառուցվածքային Տարբերություններ
Հայերենը բնութագրվում է որպես թեքական և կցական լեզու: Այն ունի հոլովման հարուստ համակարգ (յոթ հոլով), բայի խոնարհման բարդ կառուցվածքներ, դեմքի, թվի և ժամանակի քերականական հստակ արտահայտություններ: Բառերի դասավորությունը նախադասության մեջ համեմատաբար ազատ է, քանի որ քերականական կապերը հիմնականում որոշվում են բառավերջավորությունների միջոցով:
Թայերենն իր հերթին անջատական կամ կաղապարող (isolating/analytical) լեզու է: Սա նշանակում է, որ բառերը երբեք չեն փոփոխվում. չկան հոլովներ, բայի խոնարհումներ, հոգնակի թվի հատուկ վերջավորություններ կամ քերականական սեռ: Բոլոր քերականական հարաբերությունները արտահայտվում են բառերի խիստ հերթականությամբ (Subject-Verb-Object կամ Ենթակա-Բայ-Լրացում) և օժանդակ բառերի ու մասնիկների օգնությամբ: Հետևաբար, հայերեն նախադասության իմաստային խորությունը թայերեն փոխադրելիս թարգմանիչը պետք է հրաժարվի ձևաբանական կառույցներից և կենտրոնանա շարահյուսական ճշգրիտ վերադասավորումների վրա:
Գրային Համակարգերի և Կետադրության Առանձնահատկությունները
Հայերենն օգտագործում է Մեսրոպյան այբուբենը՝ ձախից աջ գրությամբ, բառերի միջև հստակ բացատներով և կետադրական նշանների սեփական համակարգով: Թայերենի գրային համակարգը բոլորովին այլ սկզբունքով է աշխատում: Այն վանկային-հնչյունային գիր է, որտեղ բառերի միջև բացատներ չեն դրվում: Բացատը թայերենում կիրառվում է միայն նախադասությունների կամ իմաստային մեծ խմբերի բաժանման համար, ինչը կատարում է կետադրական նշանի դեր:
Այսպիսով, հայերեն տեքստից թայերեն անցնելիս թարգմանիչը պետք է շատ զգույշ լինի բառերի սահմանները ճիշտ որոշելու հարցում: Թայերենում կետադրական սովորական նշանների (ստորակետ, վերջակետ) բացակայությունը պահանջում է տեքստի ռիթմի և դադարների ճիշտ տեղաբաշխում՝ ընթեռնելիությունն ապահովելու համար:
Տոնայնություն և Տառադարձման Խնդիրներ
Թայերենը հանդիսանում է տոնային լեզու, որտեղ յուրաքանչյուր վանկ կարող է արտասանվել հինգ տարբեր տոներով (հարթ, ցածր, ընկնող, բարձր և բարձրացող): Կախված տոնից՝ բառի իմաստը կարող է ամբողջությամբ փոխվել: Թեև գրավոր թարգմանության մեջ տոնը արտահայտվում է հատուկ տոնային նշաններով, հայկական հատուկ անունների, տեղանունների կամ տերմինների տառադարձությունը թայերենով մեծ զգուշություն է պահանջում: Թարգմանիչը պետք է ընտրի այնպիսի հնչյուններ և տոնային համադրություններ, որոնք զերծ կպահեն բնօրինակ անունը թայերենում անպատշաճ կամ ծիծաղելի նշանակություն ստանալուց:
Սոցիալական Ռեգիստրներ և Դերանունների Բարդ Համակարգը
Հայերենում դերանվանական համակարգը պարզ է. մենք ունենք «դու» և հարգական «դուք» ձևերը: Թայերենում սոցիալական աստիճանակարգությունն ու հարգանքի դրսևորումը լեզվի առանցքային տարրերից են: Դերանունների ընտրությունը կախված է խոսողի և խոսակցի սեռից, տարիքից, սոցիալական կարգավիճակից և նրանց միջև եղած մտերմությունից: Օրինակ, «ես» դերանվան համար գոյություն ունեն տասնյակից ավելի բառեր, որոնցից յուրաքանչյուրն օգտագործվում է կոնկրետ իրավիճակում: Տղամարդիկ հաճախ օգտագործում են «phom» ձևը, իսկ կանայք՝ «dichan» կամ «nu» (եթե խոսում են ավագի հետ):
Բացի այդ, թայերենում նախադասության վերջում ավելացվում են հատուկ քաղաքավարական մասնիկներ (krap՝ տղամարդկանց համար, և ka՝ կանանց համար): Հայերենից թարգմանելիս չափազանց կարևոր է վերլուծել բնօրինակ տեքստի համատեքստը և ճիշտ ընտրել թայերենի սոցիալական ռեգիստրը, որպեսզի տեքստը չհնչի կոպիտ կամ չափազանց պաշտոնական այնտեղ, որտեղ դրա կարիքը չկա:
Մշակութային Տեղայնացում և Բուդդայական Համատեքստը
Թաիլանդի մշակույթը սերտորեն կապված է թհերավադա բուդդայականության հետ, որը ներթափանցել է լեզվամտածողության բոլոր շերտերը: Հայերենում տարածված քրիստոնեական կամ արևմտյան մշակութային հասկացությունները, դարձվածքները և ասացվածքները թայերենում չունեն ուղղակի համարժեքներ: «Աստված գիտե», «փառք Աստծո» կամ «սատանան տանի» արտահայտությունները բառացի թարգմանելու դեպքում թայ ընթերցողի համար կլինեն անհասկանալի կամ խորթ:
Այսպիսի դեպքերում թարգմանչից պահանջվում է կատարել մշակութային տեղայնացում (localization)՝ գտնելով թայերենի այնպիսի դարձվածքներ կամ արտահայտություններ, որոնք փոխանցում են նույն հուզական և իմաստային ծանրաբեռնվածությունը, բայց համապատասխանում են տեղական աշխարհընկալմանը:
Նաև պետք է հաշվի առնել «Ռաչասապ» (Rachasap) կոչվող հատուկ լեզվական շերտը, որն օգտագործվում է բացառապես թագավորական ընտանիքի անդամների մասին խոսելիս կամ նրանց դիմելիս: Սա պահանջում է լիովին այլ բառապաշարի և քերականական ձևերի կիրառություն:
Գործնական Խորհուրդներ Արդյունավետ Թարգմանության Տեսանկյունից
- Կառուցե՛ք պարզ նախադասություններ. Հայերենի բարդ ստորադասական կառույցները, որոնք պարունակում են բազմաթիվ դերբայական դարձվածներ, թայերենում ավելի լավ է վերածել մի քանի պարզ նախադասությունների: Սա թույլ կտա պահպանել թայերենին բնորոշ հստակ շարադասությունը:
- Ճիշտ արտահայտե՛ք ժամանակային հարաբերությունները. Քանի որ թայերենում բայը չի խոնարհվում, անցյալ կամ ապառնի ժամանակները ցույց տալու համար օգտագործե՛ք ժամանակային մակբայներ (օրինակ՝ երեկ, անցյալ տարի) կամ օժանդակ բառեր, ինչպիսիք են «laew» (արդեն) կամ «cha» (կլինի):
- Զգուշացե՛ք բառացի թարգմանությունից. Բառարանային բառացի թարգմանությունը հաճախ հանգեցնում է իմաստային կորուստների կամ ծիծաղելի սխալների: Միշտ առաջնորդվե՛ք նախադասության ընդհանուր համատեքստով և իմաստով:
- Օգտագործե՛ք ճիշտ քաղաքավարական մասնիկները. Տեքստի ոճին համապատասխան՝ մի՛ մոռացեք նախադասությունների վերջում ավելացնել համապատասխան մասնիկները:
Հայերենից թայերեն թարգմանությունը բարդ, բայց միևնույն ժամանակ հետաքրքիր գործընթաց է, որը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների քերականության գերազանց տիրապետում, այլև մշակութային պատնեշների հաղթահարում: Օգտագործելով այս ռազմավարությունները՝ թարգմանիչը կարող է ստեղծել այնպիսի տեքստ, որը թայալեզու ընթերցողի համար կհնչի բնական, հստակ և հասկանալի՝ պահպանելով հայերեն բնօրինակի ամբողջ իմաստն ու ոճը: