Þótt íslenska og danska eigi sér sameiginlegar germanskar rætur og tilheyri báðar norrænum málum, er ferlið við að þýða texta á milli þessara tungumála oft flóknara en margir ætla í fyrstu. Söguleg tengsl Íslands og Danmerkur hafa leitt til þess að mörg orð líta svipað út, en þróun málanna hefur verið á afar ólíkan veg. Íslenskan hefur varðveitt flókið beygingakerfi fornmálsins á meðan danskan hefur einfaldast til muna og þróast yfir í dæmigert greiningarmál. Fyrir vikið krefst vönduð þýðing úr íslensku á dönsku djúps skilnings á kerfisbundnum mun, stílbrigðum og menningarlegu samhengi til að tryggja að merkingin skili sér rétt og á eðlilegan hátt.
Beygingamál gegn greiningarmáli: Hinn mikli málfræðimunur
Stærsta áskorunin við íslensk-danskar þýðingar liggur í ólíkri málfræðibyggingu tungumálanna tveggja. Íslenska is beygingamál (e. synthetic language) þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og töluorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), auk þess sem greinir og lýsingarorð beygjast í samræmi við kyn, tölu og ákveðni. Danska er hins vegar greiningarmál (e. analytical language) þar sem fallbeygingar hafa að mestu leyti horfið, fyrir utan persónufornöfn (t.d. jeg/mig, han/ham).
Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn að leysa upp flóknar fallbeygingar og tjá tengsl setningarliða með hjálp forsetninga og strangari orðaraðar á dönsku. Sem dæmi má nefna að íslenska eignarfallsendingin „-ar“ eða breytingar í þágufalli krefjast þess oft að notuð sé forsetning á borð við af, til eða hos á dönsku til að merkingin skili sér rétt. Þessi flutningur á milli málkerfa krefst mikillar næmni svo textinn á dönsku hljómi náttúrulega en verði ekki stirður eða of bókstaflegur.
Málfræðilegt kyn og ákveðinn greinir
Annað lykilatriði sem þarf að hafa í huga er munurinn á málfræðilegu kyni nafnorða. Í íslensku eru kynin þrjú: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn. Í dönsku hafa karlkyn og kvenkyn hins vegar runnið saman í eitt samkyn (d. fælleskøn), þannig að danskan hefur aðeins tvö kyn: samkyn (sem notar óákveðna greininn en) og hvorugkyn (sem notar et). Þessi einföldun þýðir að þýðandi getur ekki treyst á kyn orða milli mála; til dæmis er „bók“ kvenkyn í íslensku en „bog“ er samkyn í dönsku (en bog), og „borð“ er hvorugkyn í báðum málum (et bord).
Að auki er notkun ákveðins greinis ólík. Bæði málin nota viðskeyttan greini (t.d. „hesturinn“ á íslensku og hesten á dönsku), en þegar lýsingarorð stendur með nafnorðinu breytist kerfið. Í íslensku helst viðskeytti greinirinn oftast (t.d. „hvíti hesturinn“), en í dönsku fellur viðskeytti greinirinn brott og laus greinir er settur framan við (t.d. den hvide hest). Þessi munur virðist einfaldur en fljótfærni getur leitt til þess að þýðandi geri villur í samræmi lýsingarorða og nafnorða.
Falskir vinir: Varastu gildrurnar
Vegna sögulegra og menningarlegra tengsla landanna eru mörg orð í íslensku tökuorð eða nýyrði sem eiga sér beina samsvörun í dönsku. Þó ber að varast svokallaða „falska vini“ (d. falske venner) — orð sem líta eins út eða svipað en hafa gjörólíka merkingu í dag. Hér eru nokkur dæmi sem þýðendur þurfa að varast:
- Að grína / At grine: Í íslensku þýðir „að grína“ að gera að gamni sínu eða grínast. Í dönsku þýðir sögnin at grine hins vegar einfaldlega „að hlæja“.
- Stofa / Stof: Íslenska orðið „stofa“ vísar til herbergis (t.d. stofu í húsi). Danska orðið stof þýðir hins vegar efni (t.d. klæði, vefnaður eða efnasamband).
- Mál / Mål: Þótt bæði orðin geti tengst tungumáli eða réttarhöldum, þá vísar danska orðið mål mun oftar til „markmiðs“ eða „marks“ (t.d. í íþróttum), á meðan íslenska orðið „mál“ hefur mun víðtækari merkingu, svo sem málefni eða vandamál.
- Rólegur / Rolig: Íslenska orðið lýsir oftast ástandi (að vera kyrr eða laus við stress). Í dönsku vísar rolig einnig til þess að vera hljóðlátur eða friðsæll, en blæbrigðamunurinn getur skipt máli í samhengi þar sem krafist er nákvæmni.
- Må / Má: Íslenska sögnin „má“ gefur til kynna leyfi (þú mátt gera þetta). Í dönsku getur hjálparsögnin må bæði þýtt að mega (leyfi) og að verða/þurfa (skylda, t.d. du må gøre det - þú verður að gera það). Þetta getur valdið alvarlegum misskilningi í lagatextum eða leiðbeiningum.
Menningarleg staðfæring og stíll
Góð þýðing snýst ekki aðeins um að skipta út orðum heldur að flytja menningu. Þótt Ísland og Danmörk deili norrænum gildum, er félagslegt samhengi og tónn í textum stundum ólíkur. Íslendingar nota almennt óformlegra tiltal; allir eru ávarpaðir með nafni og persónufornafninu „þú“, óháð stöðu eða aldri. Í Danmörku er formlegt tiltal (notkun á De, Dem, Deres) að mestu leyti horfið úr daglegu tali en það leynist enn í opinberum bréfum, lögfræðitextum eða þegar ávarpaðir eru eldri borgarar eða konungsfjölskyldan. Þýðandi þarf því að meta samhengið vandlega til að velja réttan tón.
Orðatiltæki og myndmál valda einnig oft erfiðleikum. Til dæmis er ekki hægt að þýða íslenska orðatiltækið „að leggja höfuðið í bleyti“ beint yfir á dönsku. Í staðinn þarf að finna danska samsvörun eins og at lægge hovedet i blød eða at tænke sig grundigt om. Hins vegar eru mörg önnur orðatiltæki gjörólík. Að „koma af fjöllum“ á sér enga beina samsvörun og þarf því að þýða sem at være helt uforstående over for noget eða at falde ned fra månen.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að tryggja hágæða þýðingu úr íslensku á dönsku er mælt með því að fylgja þessum grundvallarreglum:
- Greindu setningagerðina: Gættu þess að dönsk setningaframsetning fylgi V2-reglunni á réttan hátt, sérstaklega þegar aukasetningar eiga í hlut. Íslensk orðaröð er frjálsari vegna fallbeyginga, en danska krefst strangari röðunar til að merkingin glatist ekki.
- Vandaðu val á forsetningum: Þar sem danskan notar forsetningar í stað falla, skiptir máli að velja rétta forsetningu. Villa í forsetningarnotkun getur breytt merkingu setningarinnar verulega eða látið hana hljóma óeðlilega fyrir dönskumælandi lesanda.
- Nýttu nýjustu orðabækur: Ekki treysta eingöngu á eldri íslensk-danskar orðabækur, þar sem tungumálin þróast hratt. Netorðabækur eins og ISLEX og opinberar máltæknilausnir geta veitt dýrmæta innsýn í nútímalega málnotkun og nýyrði.
- Láttu innfæddan yfirlesa: Til að tryggja að stíllinn, flæðið og tónninn séu fullkomnir, ætti dönskumælandi yfirlesari (d. modersmålsoversætter) alltaf að fara yfir endanlegan texta, sérstaklega þegar um er að ræða markaðs- eða bókmenntatexta.