မြန်မာနိုင်ငံနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့သည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေရုံသာမက ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရလည်း များစွာနီးစပ်မှုရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဗမာဘာသာစကား (Burmese) မှ လာအိုဘာသာစကား (Lao) သို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စီးပွားရေး၊ ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေး ကဏ္ဍများတွင် အလွန်အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။ သို့သော် ဤဘာသာစကားနှစ်ခုသည် ကွဲပြားခြားနားသော ဘာသာစကားမိသားစုများမှ ဆင်းသက်လာကြသဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံ၊ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲလွဲချက်များကို ဂရုပြုရန် လိုအပ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် ဗမာ-လာအို ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းဆိုင်ရာ အဓိကအခက်အခဲများ၊ နည်းဗျူဟာများနှင့် အဖိုးတန်အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားမည်ဖြစ်သည်။
၁။ ဘာသာစကား အမျိုးအစားနှင့် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ခြားနားချက် (Syntax and Sentence Structure)
ဗမာဘာသာစကားနှင့် လာအိုဘာသာစကားတို့၏ အခြေခံအကျဆုံး ကွဲပြားခြားနားချက်မှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ဖြစ်သည်။ ဗမာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုသော်လည်း၊ လာအိုဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုသည်။
- ဗမာဝါကျပုံစံ: ကျွန်တော် (Subject) + ထမင်း (Object) + စားသည် (Verb)။
- လာအိုဝါကျပုံစံ: ခွိုင်း (Subject) + ကင် (Verb) + ခေါင် (Object)။ (literal translation: ကျွန်တော် + စားသည် + ထမင်း)
ထို့ကြောင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူသည် ဗမာဝါကျတစ်ခုကို ဖတ်ရှုပြီးနောက် ဝါကျ၏အဆုံးတွင်ရှိသော ကြိယာကို ဦးစွာရှာဖွေပြီး လာအိုဘာသာစကား၏ ဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဝါကျအလယ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။ ရှုပ်ထွေးသော ဝါကျရှည်များတွင် ဤတည်ဆောက်ပုံ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် ဘာသာပြန်သူအတွက် အဓိကစိန်ခေါ်မှုတစ်ခု ဖြစ်လာလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် နာမဝိသေသနများ၏ တည်နေရာသည်လည်း ကွဲပြားသည်။ ဗမာဘာသာတွင် နာမဝိသေသနသည် နာမ်၏ ရှေ့တွင် ရှိတတ်သော်လည်း (ဥပမာ - လှပသော ပန်း)၊ လာအိုဘာသာတွင်မူ နာမ်၏ နောက်၌သာ တည်ရှိရသည် (ဥပမာ - ပန်း + လှပသော)။ ဤကွဲပြားချက်များကို စနစ်တကျ မကိုင်တွယ်နိုင်ပါက ဘာသာပြန်စာသားသည် လာအိုလူမျိုးများအတွက် ဖတ်ရှုရ အလွန်ထောက်နေမည် ဖြစ်သည်။
၂။ ပါဠိနှင့် သက္ကတအခြေခံ ဝေါဟာရများ (Shared Pali and Sanskrit Roots)
မြန်မာနိုင်ငံနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့သည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည့်အတွက် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် ပါဠိ (Pali) နှင့် သက္ကတ (Sanskrit) စကားလုံးများစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသည်။ ဤအချက်သည် ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် အလွန်ကောင်းမွန်သော တံတားတစ်စင်း ဖြစ်စေသည်။ သာဓကအားဖြင့် သာသနာ၊ ကံ၊ ကုသိုလ်၊ ပညာ၊ မေတ္တာ၊ သီလ၊ စေတနာ စသည့်ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ စကားလုံးများသည် လာအိုဘာသာစကားတွင်လည်း အလားတူအသံထွက်နှင့် အဓိပ္ပာယ်များဖြင့် ရှိနေကြသည်။
သို့သော် ၎င်းစကားလုံးများကို လာအိုဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ဒေသန္တရအသုံးအနှုန်းနှင့် သတ်ပုံစနစ်ကို သတိပြုရန်လိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ပညာ" ကို လာအိုဘာသာစကားဖြင့် "ပညာ (Panya)" ဟု ရေးသားပြီး၊ "မေတ္တာ" ကို "မေတ္တာ (Metta)" ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် "ကံ" (Karma) ကို လာအိုဘာသာတွင် "ကမ် (Kam)" ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ဤမျှဝေထားသော အမွေအနှစ်များကို ကောင်းစွာနားလည်ခြင်းဖြင့် ဘာသာပြန်ခြင်း၏ အရည်အသွေးကို ပိုမိုမြင့်မားစေနိုင်ပြီး မူရင်းဆိုလိုရင်းကို တိကျစွာ ထိန်းရှိမ်းနိုင်သည်။
၃။ စကားပြောအဆင့်အတန်းနှင့် ရိုသေမှုပြညွှန်းချက်များ (Speech Registers and Honorifics)
ဗမာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် လာအိုဘာသာစကားသည် လူမှုရေးအဆင့်အတန်း၊ အသက်အရွယ်၊ ရင်းနှီးမှုနှင့် ကျားမကွဲပြားမှုအပေါ် မူတည်၍ ပြောဆိုသုံးနှုန်းမှုစနစ် ကွဲပြားသည်။ ဗမာဘာသာစကားတွင် ဝါကျအဆုံးသတ်များဖြစ်သော "ခင်ဗျာ၊ ရှင်၊ ပါ၊ ပေးပါ" စသည်တို့ကို သုံးစွဲသကဲ့သို့ လာအိုဘာသာစကားတွင်လည်း "ခါ့ (kha)" သို့မဟုတ် "ခရတ် (khrap)" စသည့် ယဉ်ကျေးမှုပြညွှန်း စကားလုံးများကို သုံးစွဲကြသည်။
ထို့အပြင် ဘုန်းတော်ကြီးများအတွက် အသုံးပြုသည့် သံဃာ့စကား (Royal and Monastic Language) နှင့် သာမန်လူတို့သုံးစွဲသည့် စကားလုံးများသည် ကွဲပြားခြားနားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "စားသည်" ဟူသော ကြိယာကို သာမန်လူအတွက် "ကင် (kin)" ဟု သုံးသော်လည်း၊ ရဟန်းသံဃာအတွက် "ဆွမ်းဘုဉ်းပေးသည်" ကို လာအိုဘာသာတွင် "ဆန်း (chan)" ဟု သုံးနှုန်းရသည်။ လူပုဂ္ဂိုလ်ချင်း ပြောဆိုရာတွင်လည်း ဗမာဘာသာ၌ "ကျွန်တော်/ကျွန်မ" နှင့် "ခင်ဗျား/ရှင်" ဟု သုံးသကဲ့သို့ လာအိုဘာသာတွင်လည်း "ခွိုင်း (Khoi)" နှင့် "ကျောက် (Chao)" စသည်ဖြင့် အဆင့်အတန်းအလိုက် ခွဲခြားသုံးနှုန်းရသဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူသည် မူရင်းစာသား၏ နောက်ခံအခြေအနေကို သေချာစွာ နားလည်ရန် လိုအပ်သည်။
၄။ အက္ခရာစနစ်နှင့် အသံထွက်ကွဲပြားမှုများ (Scripts and Phonology)
ဗမာအက္ခရာနှင့် လာအိုအက္ခရာတို့သည် ဗြဟ္မီအနွယ်ဝင် အက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ရေးသားပုံစနစ်ချင်း မတူညီကြပေ။ ဗမာစာသည် ဝိုင်းဝန်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး လာအိုစာသည် ထိုင်းစာနှင့်ဆင်တူကာ ပိုမိုကွေးဝှေ့သော လက္ခဏာရှိသည်။ ထို့အပြင် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးသည် အသံဖိအသံလျှော့နှင့် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tonal languages) များ ဖြစ်ကြသည်။
ဗမာဘာသာစကားတွင် အခြေခံအသံ ၃ မျိုး (နိမ့်၊ တက်၊ သက်) ရှိသော်လည်း လာအိုဘာသာစကားတွင် လေယူလေသိမ်းဒေသအလိုက် အသံတက်ကျ ၅ မျိုးမှ ၆ မျိုးအထိ ရှိနိုင်သည်။ ဤအချက်သည် စာဖြင့်ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် တိုက်ရိုက်သက်ရောက်မှု မရှိနိုင်သော်လည်း စကားပြန်ဆိုခြင်း (Interpretation) နှင့် အသံသွင်းခြင်း (Voice-over) လုပ်ငန်းများတွင် အထူးဂရုစိုက်ရမည့် အချက်ဖြစ်သည်။ လာအိုအသံထွက်၏ လေယူလေသိမ်းကို တိကျစွာ မဖော်ပြနိုင်ပါက ဆက်သွယ်ပြောဆိုမှုတွင် လွဲမှားမှုများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
၅။ နိုင်ငံခြားဝေါဟာရများနှင့် ခေတ်သစ်အသုံးအနှုန်းများ (Loanwords and Modern Terminology)
သမိုင်းကြောင်းနောက်ခံအရ လာအိုနိုင်ငံသည် ပြင်သစ်ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် လာအိုဘာသာစကားတွင် ပြင်သစ်မွေးစားစကားလုံးအချို့ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့သဖြင့် ဗမာဘာသာစကားတွင် အင်္ဂလိပ်မွေးစားစကားလုံးများစွာ ရှိသည်။ ခေတ်သစ်နည်းပညာ၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် သိပ္ပံဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများကို ပြန်ဆိုရာတွင် ဘာသာပြန်သူသည် တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းထက် လာအိုနိုင်ငံတွင် လက်ရှိသုံးစွဲနေသော ပုံစံများကို ရှာဖွေရမည်ဖြစ်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ကွန်ပျူတာ၊ အင်တာနက် စသည့် စကားလုံးများကို လာအိုဘာသာစကားတွင် ထိုင်းဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုဖြင့်လည်းကောင်း၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား တိုက်ရိုက်ဖြင့်လည်းကောင်း သုံးစွဲကြသည်။ ဘာသာပြန်သူသည် ဤကွဲပြားခြားနားသော မွေးစားစကားလုံးနောက်ခံကို နားလည်ထားမှသာ ခေတ်မီပြီး ဖတ်ရှုသူနားလည်လွယ်မည့် ဘာသာပြန်စာသားကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။
၆။ ထိရောက်သော ဗမာ-လာအို ဘာသာပြန်ဆိုမှုအတွက် အကြံပြုချက်များ
ဗမာဘာသာစကားမှ လာအိုဘာသာစကားသို့ အရည်အသွေးမြင့်မားစွာ ပြန်ဆိုနိုင်ရန် အောက်ပါအချက်များကို လိုက်နာသင့်သည်-
- ကြိယာ၏ တည်နေရာကို ပြောင်းလဲပါ: ဗမာဝါကျ၏ နောက်ဆုံးတွင်ရှိသော ကြိယာကို လာအိုဝါကျ၏ ကတ္တားနောက်သို့ မှန်ကန်စွာ ရွှေ့ပြောင်းတပ်ဆင်ပါ။
- နာမဝိသေသနကို နာမ်၏နောက်တွင် ထားပါ: ဗမာဘာသာတွင် နာမ်ရှေ့၌ရှိသော ထူးခြားချက်များကို လာအိုဘာသာသို့ ပြန်ဆိုသောအခါ နာမ်၏နောက်သို့ ပို့ဆောင်ပေးရမည်ဖြစ်သည်။
- စကားစပ်ကို အလေးထားပါ: မူရင်းစာသား၏ ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံနှင့် ပြောဆိုသူ၏ ဆက်ဆံရေးကို သုံးသပ်ပြီး စကားပြောအဆင့်အတန်း (Register) ကို အတိအကျ ရွေးချယ်ပါ။
- အကူကြိယာနှင့် ဝိဘတ်များကို စနစ်တကျ ပြောင်းလဲပါ: ဗမာဘာသာစကားတွင် အသုံးပြုလေ့ရှိသော "သည်၊ ခဲ့သည်၊ လိမ့်မည်" စသည့် ကာလပြဝိဘတ်များကို လာအိုဘာသာစကား၏ ကာလပြစကားလုံးများ (ဥပမာ- "ဆိ/si" သို့မဟုတ် "ဒိုင်း/dai") ဖြင့် သဘာဝကျကျ အစားထိုးပါ။
- အဘိဓာန်နှင့် ကော်ပတ်စ် (Corpus) ကို အသုံးပြုပါ: ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အငြင်းပွားဖွယ်ရာရှိသော စကားလုံးများအတွက် ယုံကြည်စိတ်ချရသော အဘိဓာန်များနှင့် နှစ်နိုင်ငံသုံး ကော်ပတ်စ်အရင်းအမြစ်များကို စဉ်ဆက်မပြတ် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပါ။
နိဂုံး
ဗမာဘာသာစကားမှ လာအိုဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ဖလှယ်ရုံမျှမကဘဲ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ပေါင်းကူးပေးရသည့် အနုပညာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါစနစ် ခြားနားချက်များကို နားလည်ပြီး နှစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ပျံ့နှံ့နေသော ပါဠိ၊ သက္ကတစကားလုံးများကို စနစ်တကျ အသုံးချခြင်းဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူများသည် ပိုမိုတိကျကာ ဖတ်ရချောမွေ့သော ဘာသာပြန်စာသားများကို ထုတ်လုပ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ စဉ်ဆက်မပြတ် လေ့လာဆန်းစစ်မှုနှင့် အလေ့အကျင့်ပြုလုပ်ခြင်းကသာ ဤဘာသာပြန်လုပ်ငန်းတွင် အောင်မြင်မှုရရှိရန် တစ်ခုတည်းသော သော့ချက်ဖြစ်သည်။