၁။ ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ မျိုးရိုးနောက်ခံနှင့် တည်ဆောက်ပုံ ခြားနားချက်များ
ဗမာဘာသာစကားမှ ဆိုသိုဘာသာစကား (Sesotho) သို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားမိသားစုကြီးနှစ်ခု၏ အလွန်ကွာခြားသော သဒ္ဒါစနစ်များနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံများကြောင့် စိန်ခေါ်မှုကြီးမားသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဗမာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး ဆိုသိုဘာသာစကားသည် နိုင်ဂျာ-ကွန်ဂို (Niger-Congo) မိစုဝင် ဘန်တူ (Bantu) ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်ကာ တောင်အာဖရိကနှင့် လီဆိုသို (Lesotho) နိုင်ငံတို့တွင် အဓိကပြောဆိုကြသည်။ ဤဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ ကြုံတွေ့ရလေ့ရှိသော သဒ္ဒါ၊ တည်ဆောက်ပုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အနုစိတ်ကွဲပြားမှုများကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းက အရည်အသွေးမြင့်မားသော ဘာသာပြန်စာသားများကို ထွက်ပေါ်လာစေမည်ဖြစ်သည်။
၂။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများ (SOV နှင့် SVO)
ဗမာဘာသာစကား၏ အခြေခံဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် "သူသည် စာအုပ်ကို ဖတ်သည်" ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သို့သော် ဆိုသိုဘာသာစကားတွင်မူ ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object - SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ထို့ကြောင့် ဗမာဝါကျတစ်ကြောင်းကို ဆိုသိုဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ကြိယာ၏ တည်နေရာကို ကံ၏ ရှေ့သို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးရန် လိုအပ်သည်။ ဤသို့ ပြောင်းလဲရာတွင် ဝါကျရှည်များ၌ မှားယွင်းမှု မရှိစေရန်အတွက် ဘာသာပြန်ဆိုသူသည် ဝါကျ၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ကြိယာနှင့် ကံ၏ ဆက်စပ်မှုကို ဦးစွာ ရှာဖွေရမည် ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် ဗမာဘာသာစကားတွင် ဝါကျနောက်ပိတ်ပစ္စည်းများ (Sentence-final particles) ကို အသုံးပြု၍ ဝါကျ၏ အခြေအနေ၊ တင်းစ် (Tense) နှင့် မုဒ် (Mood) ကို ဖော်ပြလေ့ရှိသော်လည်း ဆိုသိုဘာသာစကားတွင်မူ ကြိယာ၏ အရှေ့တွင် ကတ္တားနှင့် ကိုက်ညီသော ရှေ့ဆက်ပစ္စည်းများ (Subject concords) နှင့် အချိန်ပြကူကြိယာများကို တွဲဖက်အသုံးပြုရသဖြင့် စကားလုံးအစီအစဉ်ကို လုံးဝပြောင်းလဲပြင်ဆင်ရလေ့ရှိသည်။ ဗမာစကားတွင် "သွားခဲ့သည်" ဟု ရေးလျှင် "ခဲ့" သည် အတိတ်ကာလကို ပြသပြီး ကြိယာ၏ နောက်၌ ရှိသော်လည်း၊ ဆိုသိုစကားတွင်မူ အတိတ်ကာလကို ပြသရန် ကြိယာရှေ့ သို့မဟုတ် ကြိယာ၏ နောက်ဆက်တွဲ ပြောင်းလဲမှုများကို ဝါကျအလယ်တွင် ထည့်သွင်းရသဖြင့် ဤကွာခြားချက်မှာ အလွန်ပင် သတိပြုဖွယ် ကောင်းလှပေသည်။
၃။ နာမ်အတန်းအစားစနစ် (Noun Classes) နှင့် စကားလုံးသဘောတူညီမှု (Agreement Concord)
ဆိုသိုဘာသာစကား၏ အရှုပ်ထွေးဆုံးသော သဒ္ဒါလက္ခဏာတစ်ခုမှာ နာမ်အမျိုးအစားစနစ် (Noun Classes) ဖြစ်သည်။ ဆိုသိုဘာသာစကားတွင် နာမ်များကို အုပ်စု ၁၈ ခုခန့်အထိ ခွဲခြားထားပြီး ၎င်းတို့၏ ရှေ့ဆက်များ (Prefixes) အပေါ် မူတည်၍ ဆက်စပ်နေသော နာမဝိသေသနများ၊ နာမ်စားများနှင့် ကြိယာများသည် သဒ္ဒါနည်းအရ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ပြောင်းလဲရသည်။ ဗမာဘာသာစကားတွင် ဤကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးသော နာမ်အတန်းအစားခွဲခြားမှု မရှိဘဲ "ယောက်"၊ "ခု"၊ "ကောင်" စသည့် သင်္ချာပစ္စည်းများ (Classifiers) ကိုသာ အသုံးပြုသည်။ ထို့ကြောင့် ဗမာမှ ဆိုသိုသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ဆိုသိုဘာသာစကား၏ နာမ်အမျိုးအစားကို မှန်ကန်စွာ ရွေးချယ်နိုင်ရန်နှင့် ၎င်းနှင့်သက်ဆိုင်သော ရှေ့ဆက်သဘောတူညီမှုစနစ် (Concord System) ကို တိကျစွာ အသုံးချရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။
ဥပမာအားဖြင့် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးကို ရည်ညွှန်းသော နာမ်သည် နာမ်အတန်းအစား ၁ (Class 1) တွင် ပါဝင်ပြီး ၎င်း၏ အများကိန်းသည် နာမ်အတန်းအစား ၂ (Class 2) တွင် ပါဝင်သည်။ ယင်းနာမ်နှင့် တွဲဖက်မည့် ကြိယာ သို့မဟုတ် နာမဝိသေသနများသည်လည်း ထိုအတန်းအစားများနှင့် ကိုက်ညီသည့် ရှေ့ဆက်များကို အသုံးပြုရသဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူသည် စာလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ သဒ္ဒါနောက်ခံကို အထူးဂရုပြုရမည်ဖြစ်သည်။ ဗမာဘာသာစကား၏ "လူနှစ်ယောက်" သို့မဟုတ် "သစ်ပင်သုံးပင်" ကဲ့သို့သော အသုံးအနှုန်းများကို ဆိုသိုဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာ၌ သစ်ပင် သို့မဟုတ် လူ စသည့် နာမ်များ၏ သက်ဆိုင်ရာ နာမ်အတန်းအစားအလိုက် အများကိန်းရှေ့ဆက်များကို လိုက်ဖက်ညီစွာ ပြောင်းလဲပေးရမည်ဖြစ်သည်။
၄။ အသံစနစ်၊ လေယူလေသိမ်းနှင့် ဒေသခံဖြစ်အောင် ပြောင်းလဲခြင်း (Tone and Localization)
ဗမာဘာသာစကားသည် သံပြောင်းဘာသာစကား (Tonal Language) ဖြစ်ပြီး အသံအနိမ့်အမြင့်ပေါ်မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ် လုံးဝကွဲပြားသွားသည်။ ဆိုသိုဘာသာစကားသည်လည်း သံပြောင်းဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း ၎င်း၏ အသံစနစ်မှာ အာဖရိကန် ဘန်တူဘာသာစကားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း သဒ္ဒါနှင့် အဓိပ္ပာယ်ကို သက်ရောက်စေသော အမြင့်သံ (High) နှင့် အနိမ့်သံ (Low) များရှိသည်။ စာဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် ဤအသံစနစ်က တိုက်ရိုက်မသက်ရောက်သော်လည်း အသံထွက်ဖတ်ရသော အသံသွင်းလုပ်ငန်းများ (Voice-over) သို့မဟုတ် ဒေသတွင်းပြန်ဆိုမှုများ (Localization) တွင် ဤအနုစိတ်ကွဲပြားမှုကို လျှော့တွက်၍ မရပေ။
ထို့ပြင် နာမည်များ၊ အသုံးအနှုန်းများကို တစ်ဖက်ဘာသာစကားသို့ အသံလှလှပပ ကူးပြောင်းရာတွင် ဗမာဘာသာစကား၏ ဗျည်းနှင့် သရတွဲဖက်မှုစနစ်များကို ဆိုသိုဘာသာစကား၏ အသံထွက်တည်ဆောက်ပုံနှင့် ကိုက်ညီအောင် ညှိနှိုင်းရမည်ဖြစ်သည်။
၅။ ရိုသေမှုအဆင့်ဆင့်နှင့် လူမှုယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများ (Honorifics and Socio-Cultural Context)
ဗမာယဉ်ကျေးမှုတွင် အသက်အရွယ်၊ ရာထူးနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းအပေါ် မူတည်၍ ပြောဆိုရသော စကားလုံးများ၊ နာမ်စားများ ကွဲပြားသည်။ ဥပမာ - "မင်း"၊ "ခင်ဗျား"၊ "ရှင်"၊ "ကိုယ်တော်" စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ဆိုသိုဘာသာစကားတွင်လည်း လူကြီးမိဘများနှင့် အထက်လူကြီးများကို ရိုသေလေးစားစွာ ပြောဆိုရသော စနစ် (Respect Vocabulary - Hlompheha) ရှိသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုသူအနေဖြင့် မူရင်းဗမာစာသား၏ ယဉ်ကျေးမှုအရိုအသေပေးမှုကို ဆိုသိုဘာသာစကား၏ သင့်လျော်သော လေးစားမှုပြစကားလုံးများဖြင့် အစားထိုးပြန်ဆိုနိုင်ရန် လိုအပ်သည်။ မဟုတ်ပါက ဘာသာပြန်စာသားသည် ရိုင်းစိုင်းသော သို့မဟုတ် သဘာဝမကျသော ပုံစံဖြစ်သွားနိုင်သည်။
အထူးသဖြင့် ဆိုသိုလူမျိုးများ၏ ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ အသက်ကြီးသူများ သို့မဟုတ် ဂုဏ်သရေရှိသူများကို ရည်ညွှန်းပြောဆိုရာ၌ အများကိန်းပုံစံကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ရိုသေမှုကို ပြသလေ့ရှိသည်။ ဤသည်မှာ ဗမာဘာသာစကားတွင် "ဆရာကြီးတို့" သို့မဟုတ် "လူကြီးမင်းတို့" ဟု သုံးနှုန်းသော်လည်း တစ်ဦးတည်းကို ရည်ညွှန်းနိုင်သည့် သဘောနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူသဖြင့် ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ တူညီချက်များကို ရှာဖွေပြီး ကျွမ်းကျင်စွာ အသုံးချရန် လိုအပ်သည်။
၆။ အောင်မြင်သော ဗမာ-ဆိုသို ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းအတွက် လက်တွေ့ကျသောအကြံပြုချက်များ
- ဝါကျကို အပိုင်းပိုင်းခွဲ၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ပါ - ဗမာဝါကျရှည်များကို ဆိုသိုဘာသာသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက အဓိပ္ပာယ်ရှုပ်ထွေးသွားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝါကျကို အဓိက အဓိပ္ပာယ်ယူနစ်များအဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး ဆိုသိုဝါကျတည်ဆောက်ပုံ SVO အတိုင်း စနစ်တကျ ပြန်လည်စီစဉ်ပါ။
- နာမ်၏ ရှေ့ဆက်များကို ဂရုပြုပါ - ဆိုသိုဘာသာစကား၏ ကတ္တားနှင့် ကြိယာ သဘောတူညီမှု (Subject-Verb Agreement) သည် အမြဲတမ်း နာမ်အမျိုးအစား (Noun Class) ပေါ်တွင် မူတည်သဖြင့် ၎င်းကို သေချာစွာ စစ်ဆေးပါ။
- လုပ်ငန်းသုံး အဘိဓာန်များနှင့် နည်းပညာသုံး ကိရိယာများကို အသုံးပြုပါ - ဗမာ-ဆိုသို တိုက်ရိုက်အဘိဓာန်များ ရှားပါးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကြားခံ (Pivot Language) အဖြစ် အသုံးပြုကာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထပ်ဆင့်စစ်ဆေးရန် အကြံပြုလိုပါသည်။
- ဒေသခံစစ်ဆေးသူ (Native Proofreader) နှင့် ပူးပေါင်းပါ - ဘာသာပြန်ဆိုပြီးနောက် ဆိုသိုဘာသာစကားကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူတစ်ဦးဦးအား ဖတ်ရှုစစ်ဆေးခိုင်းခြင်းဖြင့် ဒေသတွင်းသုံးနှုန်းပုံများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိမရှိကို သေချာစေနိုင်မည်ဖြစ်သည်။
၇။ နည်းပညာနှင့် ဘာသာပြန်ဆိုမှု ကိရိယာများ (Translation Technology and Tools)
မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ကွန်ပျူတာအထောက်အကူပြု ဘာသာပြန်စနစ်များ (CAT Tools)၊ အလိုအလျောက် ဘာသာပြန်စနစ်များ (Machine Translation) နှင့် အချက်အလက်သိုလှောင်မှုများ (Translation Memories) သည် ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းလုပ်ငန်းကို များစွာအထောက်အကူပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဗမာဘာသာစကားနှင့် ဆိုသိုဘာသာစကားတို့သည် ဒစ်ဂျစ်တယ်ရင်းမြစ်နည်းပါးသော ဘာသာစကားများ (Low-resource languages) ဖြစ်သောကြောင့် အလိုအလျောက်ပြန်ဆိုမှုများသည် မကြာခဏ အမှားအယွင်းများ ရှိနေတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် လူသားဘာသာပြန်ဆိုသူများအနေဖြင့် နည်းပညာကို အသုံးပြုရာတွင် စက်၏ပြန်ဆိုမှုကို အပြည့်အဝမယုံကြည်ဘဲ အထက်ဖော်ပြပါ သဒ္ဒါနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ပြန်လည်စိစစ်တည်းဖြတ်ရန် (Post-editing) အလွန်အရေးကြီးပါသည်။