မြန်မာဘာသာစကားနှင့် ဆွာဟီလီဘာသာစကားတို့သည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားမိသားစုကြီးနှစ်ခုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး မတူညီသော သမိုင်းကြောင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများ ရှိကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိစုဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဆွာဟီလီ (Kiswahili) ဘာသာစကားသည် နိုင်ဂျာ-ကွန်ဂို (Niger-Congo) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်ကာ အာဖရိကတိုက်အရှေ့ပိုင်း၌ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဘာသာမှ ဆွာဟီလီဘာသာသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုရာတွင် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များ၊ သဒ္ဒါဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားခြားနားမှုများစွာ ရှိနေသည်။ ဤဆောင်းပါးသည် ဘာသာပြန်ပညာရှင်များ၊ လေ့လာသူများနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအတွက် မြန်မာ-ဆွာဟီလီ ဘာသာပြန်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်၏ အဓိကအခက်အခဲများ၊ ထူးခြားချက်များနှင့် အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်မှုဖြစ်စေရန် လိုက်နာရမည့် အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ကွာခြားချက်- SOV နှင့် SVO စနစ်
ဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား အခြေခံအကျဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး ကွာခြားချက်မှာ ဝါကျများတည်ဆောက်ပုံ (Word Order) ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb: SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ကျွန်တော် သစ်သီး စားသည်" ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သို့သော် ဆွာဟီလီဘာသာစကားသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object: SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ "ကျွန်တော် စားသည် သစ်သီး" (Mimi ninakula matunda) ဟူသော ပုံစံဖြင့် တည်ဆောက်သည်။
ဤသို့ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ပြောင်းပြန်ဖြစ်နေခြင်းသည် ဘာသာပြန်သူအတွက် ကြီးမားသော စိန်ခေါ်မှုတစ်ခု ဖြစ်စေသည်။ ရှည်လျားပြီး ရှုပ်ထွေးသော မြန်မာဝါကျရှည်ကြီးများကို ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် ကံပုဒ်နှင့် ကြိယာပုဒ်တို့၏ တည်နေရာကို စနစ်တကျ ပြောင်းလဲတပ်ဆင်ရန် လိုအပ်သည်။ အကယ်၍ တိုက်ရိုက်စကားလုံးချင်း ပြန်ဆိုပါက ဆွာဟီလီဘာသာစကား၌ နားလည်ရခက်သော၊ သဘာဝမကျသော ဝါကျများ ဖြစ်ပေါ်သွားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝါကျတစ်ကြောင်းလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဦးစွာနားလည်အောင် ဖတ်ရှုပြီးမှသာ ဆွာဟီလီဝါကျပုံစံဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းရမည် ဖြစ်သည်။
၂။ ဆွာဟီလီဘာသာစကား၏ နာမ်အစုအဖွဲ့စနစ် (Noun Classes)
ဆွာဟီလီဘာသာစကား၏ အခက်ခဲဆုံး သဒ္ဒါအပိုင်းမှာ နာမ်များကို အုပ်စုများခွဲခြားထားသည့် "နာမ်အစုအဖွဲ့စနစ်" (Noun Classes သို့မဟုတ် Ngeli) ဖြစ်သည်။ ဆွာဟီလီတွင် နာမ်များကို လူ၊ အပင်၊ တိရစ္ဆာန်၊ အရာဝတ္ထု၊ စိတ္တဇနာမ် စသည်ဖြင့် အမျိုးအစား ၁၈ ခုခန့် ခွဲခြားထားသည်။ ဤနာမ်အုပ်စုတစ်ခုစီတွင် ကိုယ်ပိုင် ရှေ့ဆက်ပုဒ် (Prefixes) များရှိပြီး ဝါကျအတွင်းရှိ ကိရိယာ၊ နာမဝိသေသနနှင့် အညွှန်းနာမ်စားများအားလုံးသည် အဆိုပါ နာမ်အုပ်စုနှင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် လိုက်လျောညီထွေ ပြောင်းလဲရသည်။
မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်များကို ဤကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးစွာ ခွဲခြားထားခြင်းမရှိဘဲ ပစ္စည်းအရေအတွက်အတွက်သာ သင်္ချာပစ္စည်းများ (Classifier) ကို အသုံးပြုသည်။ (ဥပမာ- လူတစ်ယောက်၊ ခွေးတစ်ကောင်၊ စာအုပ်တစ်အုပ်)။ မြန်မာဘာသာမှ ဆွာဟီလီသို့ ပြန်ဆိုရာ၌ ဘာသာပြန်သူသည် မူရင်းမြန်မာနာမ်၏ ဆိုလိုရင်းကို ဆွာဟီလီနာမ်အုပ်စုထဲမှ မှန်ကန်သော အုပ်စုသို့ ရွေးချယ်ထည့်သွင်းရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုနာမ်နှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဝါကျအစိတ်အပိုင်းအားလုံး၏ ရှေ့ဆက်ပုဒ်များကို စနစ်တကျ သဟဇာတဖြစ်အောင် ညှိနှိုင်းရမည်။ ဤအချက်သည် အတွေ့အကြုံမရှိသော ဘာသာပြန်သူများအတွက် အမှားအယွင်း အများဆုံးနေရာ ဖြစ်သည်။
၃။ မြန်မာ့ပုဒ်အပိုင်းအစများနှင့် ဆွာဟီလီ၏ စကားလုံးတွဲစပ်မှု (Agglutination)
မြန်မာဘာသာစကားသည် အဓိပ္ပာယ်ဖော်ဆောင်ရန်အတွက် စကားလုံးများ၏ နောက်တွင် ဝိဘတ်များ၊ ပစ္စည်းများနှင့် ကူညီကြိယာများကို သီးခြားစကားလုံးများအဖြစ် တွဲဖက်အသုံးပြုသည်။ သို့သော် ဆွာဟီလီသည် "စကားလုံးတွဲစပ်ခြင်း" (Agglutinative) ဘာသာစကား အမျိုးအစားဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ကတ္တား၊ အချိန်ပြပုဒ်၊ ကံပုဒ်နှင့် အဓိကကြိယာအားလုံးကို စကားလုံးတစ်လုံးတည်းအဖြစ် ရှေ့ဆက်၊ နောက်ဆက်ပုဒ်များဖြင့် ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာဖြင့် "သူတို့သည် ကျွန်တော့်ကို မြင်ခဲ့ကြသည်" ဟု သီးခြားစကားလုံး ၅ လုံးဖြင့် ရေးသားသော်လည်း၊ ဆွာဟီလီဘာသာတွင် "Waliniona" ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ထိုစကားလုံးတွင် -
- Wa- ဆိုသည်မှာ "သူတို့" (Subject Prefix)
- -li- ဆိုသည်မှာ "အတိတ်ကာလ" (Tense Marker)
- -ni- ဆိုသည်မှာ "ကျွန်တော့်ကို" (Object Infix)
- -ona ဆိုသည်မှာ "မြင်သည်" (Verb Root)
ဖြစ်ကြသည်။ ဤပြောင်းလဲပုံကို ကျွမ်းကျင်စွာ နားမလည်ပါက မြန်မာဝါကျများ၏ ဆိုလိုရင်း အချိန်ကာလ (Tense) နှင့် ကံပုဒ်တည်ဆောက်ပုံများကို ဆွာဟီလီဘာသာသို့ လွှဲပြောင်းရန် ခက်ခဲလိမ့်မည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများနှင့် အဆင့်အတန်းခွဲခြားမှု
ဘာသာပြန်ခြင်းသည် စကားလုံးများကို ပြောင်းလဲရုံသာမက ယဉ်ကျေးမှုကိုပါ လွှဲပြောင်းပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာယဉ်ကျေးမှုတွင် အသက်အရွယ်၊ ရာထူးဌာနန္တရနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းပေါ် မူတည်၍ သုံးနှုန်းရသော နာမ်စားများနှင့် ဂါရဝပြုစကားလုံးများ (Honorifics) အလွန်ကြွယ်ဝသည်။ "ကျွန်တော်၊ အကျွန်ုပ်၊ တပည့်တော်၊ ကျွန်မ" စသည့် နာမ်စားအမျိုးမျိုးရှိသကဲ့သို့ ဘုန်းကြီးများအတွက် သီးခြားသုံးရသော စကားလုံးများလည်း ရှိသည်။
ဆွာဟီလီယဉ်ကျေးမှုတွင်လည်း အသက်ကြီးသူများကို ရိုသေလေးစားသောအားဖြင့် အလေးအနက် နှုတ်ဆက်သည့် "Shikamoo" (ကျွန်ုပ်သည် သင်၏ခြေဖဝါးအောက်၌ ရှိပါသည်) နှင့် ပြန်လည်ဖြေကြားသည့် "Marahaba" စသည့် စကားလုံးများ ရှိသော်လည်း၊ မြန်မာဘာသာကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးသော ဂါရဝပြု သဒ္ဒါစနစ်မျိုး မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် မြန်မာစာပေ သို့မဟုတ် သမိုင်းဝင် အသုံးအနှုန်းများတွင် ပါဝင်သော အဆင့်မြင့်ဂါရဝပြုစကားများကို ဆွာဟီလီဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် Context အလိုက် သင့်လျော်သော လေသံ (Tone of Voice) နှင့် ရိုသေမှုကို ဖော်ပြနိုင်သည့် အခြားစကားလုံးတွဲစပ်မှုများဖြင့် အစားထိုး ပြန်ဆိုရပါမည်။
၅။ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားမှ ချေးယူထားသော စကားလုံးများ (Loanwords) ကို ကိုင်တွယ်ခြင်း
ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် ပြင်ပလွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာသော ချေးယူစကားလုံးများ (Loanwords) အသီးသီး ရှိကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် ပါဠိ (Pali)၊ သက္ကတ (Sanskrit) နှင့် အင်္ဂလိပ် (English) ဘာသာစကားများမှ ချေးယူထားသော စကားလုံးများစွာ ရှိသကဲ့သို့၊ ဆွာဟီလီဘာသာစကားတွင်လည်း အာရပ် (Arabic)၊ ပါရှန်း (Persian)၊ ပေါ်တူဂီ (Portuguese)၊ ဂျာမန် (German) နှင့် အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားများမှ ချေးယူသုံးစွဲထားသော စကားလုံးများ အလွန်များပြားသည်။
ဥပမာအားဖြင့် ဆွာဟီလီဘာသာစကားရှိ အုပ်ချုပ်ရေး၊ သင်္ချာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ စကားလုံးအများစုသည် အာရပ်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည် (ဥပမာ- kitabu (စာအုပ်) သည် အာရပ်စာလုံး "kitab" မှ လာသည်)။ မြန်မာဘာသာတွင်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအများစုသည် ပါဠိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ဤသို့သော စကားလုံးများကို ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် မူရင်းအဓိပ္ပာယ် ပျောက်ပျက်မသွားစေရန်နှင့် ဆွာဟီလီစာဖတ်သူများ ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော အင်္ဂလိပ် သို့မဟုတ် အာရပ်အနွယ်ဝင် စကားလုံးများနှင့် မည်သို့ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ရမည်ကို သတိပြုရမည်။ နည်းပညာနှင့် ခေတ်ပေါ်သိပ္ပာယ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများအတွက်မူ နိုင်ငံတကာသုံး အင်္ဂလိပ်စကားလုံးများကို အခြေခံ၍ ဆွာဟီလီသတ်ပုံဖြင့် ဖလှယ်ယူခြင်း (Transliteration) စနစ်ကို သုံးနိုင်သည် (ဥပမာ- ကွန်ပျူတာ ကို ဆွာဟီလီဘာသာဖြင့် kompyuta ဟု ရေးသားခြင်း)။
၆။ စကားပုံနှင့် တင်စားချက်များ (Idioms and Proverbs) ကို ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း
မြန်မာ့စကားပုံများနှင့် ဆွာဟီလီစကားပုံ (Methali) များသည် သက်ဆိုင်ရာ လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူနေမှုဘဝနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ မြန်မာစကားပုံများတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ဆင်၊ ကျား စသည်တို့ ပါဝင်လေ့ရှိပြီး ဆွာဟီလီစကားပုံများတွင်မူ ပင်လယ်ရေကြောင်း၊ အုန်းပင်၊ လေတိုက်ခတ်မှုနှင့် ကမ်းခြေဒေသ လူနေမှုပုံစံများ အခြေခံလေ့ရှိသည်။
ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာရှိ "ဆင်ပိန်တော့ ကျွဲမမှီ" ဟူသော စကားပုံသည် အဆင့်အတန်းမြင့်မားသူတစ်ဦး ကျဆုံးသွားသော်လည်း သာမန်လူထက် သာလွန်နေဆဲဖြစ်သည်ဟူသော သဘောကို ဆောင်သည်။ ယင်းကို ဆွာဟီလီဘာသာသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက နားလည်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ဆွာဟီလီဘာသာစကားတွင် ၎င်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ချင်း ဆင်တူသော စကားပုံများကို ရှာဖွေအသုံးပြုရမည်။ ဤကဲ့သို့သော တင်စားချက်များကို ပြန်ဆိုရာတွင် စကားလုံးကို မကြည့်ဘဲ ၎င်းတို့ ပေးလိုသည့် အတွေးအခေါ်နှင့် သွန်သင်ချက်ကို ဦးစားပေး၍ ဆွာဟီလီစကားပုံများထဲမှ အနီးစပ်ဆုံး တူညီသောအရာကို ရွေးချယ်ဖော်ပြခြင်းကသာ အကောင်းဆုံးသော နည်းဗျူဟာ ဖြစ်သည်။
၇။ မြန်မာမှ ဆွာဟီလီသို့ အောင်မြင်စွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်မည့် နည်းလမ်းကောင်းများ
မြန်မာ-ဆွာဟီလီ ဘာသာပြန်ဆိုမှုများ အရည်အသွေးမြင့်မားစေရန် အောက်ပါအကြံပြုချက်များကို အသုံးပြုနိုင်သည်-
- ဝါကျတိုတိုနှင့် ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ရေးသားပါ- မြန်မာဘာသာတွင် ရေးသားလေ့ရှိသော ဝါကျရှည်ကြီးများကို ဆွာဟီလီသို့ ပြန်ဆိုသည့်အခါ သဒ္ဒါအမှား ကင်းစင်စေရန် ဝါကျတိုလေးများအဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြန်ဆိုပါ။
- နာမ်အုပ်စုဇယားကို ဆောင်ထားပါ- ဆွာဟီလီ၏ နာမ်အစုအဖွဲ့ (Ngeli) များကို အစဉ်မပြတ် လေ့လာမှတ်သားပြီး ဝါကျတွင်း သဟဇာတဖြစ်မှုကို အမြဲစစ်ဆေးပါ။
- တိုက်ရိုက် ဘာသာပြန်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ- စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်း (Literal Translation) ထက် ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ဆွာဟီလီစကားပြောဟန်ဖြင့် ပြန်လည်ပုံဖော်ပါ။
- ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ တူညီချက်များကို ရှာဖွေပါ- ဥပမာ- မြန်မာ့လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ စုပေါင်းနေထိုင်မှုနှင့် အပြန်အလှန်ကူညီမှုကို ဖော်ပြသော အသုံးအနှုန်းများကို ဆွာဟီလီ၏ "Ujamaa" (မိသားစုစိတ်ဓာတ် သို့မဟုတ် လူမှုအဖွဲ့အစည်း) သို့မဟုတ် "Harambee" (စုပေါင်းအင်အားဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း) ကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုအသုံးအနှုန်းများဖြင့် ဆက်စပ်ပေးနိုင်သည်။
အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် မြန်မာဘာသာမှ ဆွာဟီလီဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စိန်ခေါ်မှုများစွာရှိသော်လည်း ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံကို စနစ်တကျ နားလည်ထားပါက ထိရောက်ပြီး သဘာဝကျသော ဘာသာပြန်ဆိုချက်များကို ထုတ်လုပ်နိုင်သည်။ ဤလမ်းညွှန်ချက်များသည် မြန်မာ-ဆွာဟီလီ ဘာသာပြန်ဆိုမှုနယ်ပယ်တွင် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ဆက်သွယ်ရေးတံတားကို တည်ဆောက်နိုင်စေရန် အထောက်အကူပြုမည်ဟု ယုံကြည်ပါသည်။