Phetolelo lipakeng tsa lipuo ke borokho bo kopanyang lichaba le lits'oants'o tse fapaneng tsa bophelo. Ha ho tluoa tabeng ea ho fetolela ho tloha ka Sesotho ho ea ho Sehebere, re tobana le borokho bo ikhethang haholo bo kopanyang lefatše la Afrika e ka Boroa le lefatše la Bochabela bo Hare. Sesotho ke puo ea Bantu e nang le melao le mehaho e ikhethang e thehiloeng holim'a lihlopha tsa mabitso, ha Sehebere e le puo ea Semetiki e nang le nalane e telele le e matla e thehiloeng holim'a metso ea mantsoe le sebopeho se fapaneng haholo sa mongolo. Tokomane ena e reretsoe ho fana ka tlhahlobo e tebileng ea litsela, mathata le malebela a bohlokoa a ka thusang bafetoleli ba litsebi ho fana ka mosebetsi o boleng bo holimo.
Bakeng sa ho utloisisa phephetso ena ea phetolelo, re lokela ho elelloa hore puo ka polarity ea eona ha se feela pokello ea mantsoe a hlahang ka har'a bukantsu. Ke sebopeho sa menahano, litumelo, le litsela tseo batho ba phelang ka tsona. Ka hona, ha u fetolela litaba ho tloha ka Sesotho ho ea ho Sehebere, u fetisetsa mehopolo ho tloha tikolohong ea maloti, makhulo, le bophelo ba setso sa Basotho ho ea tikolohong ea mahala, histori ea Testamente ea Khale, le bophelo ba sejoale-joale ba Iseraele. Sena se hloka botsitso bo boholo, kutloisiso ea moelelo, le litsebo tse phahameng tsa lipuo tse peli.
Phapang ea Malapa a Lipuo le Histori ea Tsona
Sesotho le Sehebere li tsoa malapeng a fapaneng ka ho feletseng a lipuo. Sesotho ke setho sa lelapa la lipuo tsa Niger-Congo, haholo-holo lekaleng la lipuo tsa Bantu. Mokhoa ona o khetholloa ka ho sebelisa lihlongoana (prefixes) ho laola litumellano tsa segrame ho pholletsa le polelo. Sehebere, ka lehlakoreng le leng, ke karolo ea lelapa la lipuo tsa Afroasiatic, haholo-holo lekaleng la lipuo tsa Semetiki. Sehebere se na le sebopeho sa morphology se bitsoang 'nonconcatenative morphology', moo metso ea mantsoe e nang le litlhaku tse tharo (kapa ka linako tse ling tse nne) e kenngoang ka har'a mekhoa ea mefuta-futa ea melumo ho theha mantsoe a macha.
Phapang ena ea nalane le malapa a lipuo e bolela hore mekhoa ea ho theha menahano le ho hlahisa linako tsa liketso e fapana haholo. Ka mohlala, ho Sesotho, leetsi le le leng le ka nka li-prefixes le li-suffixes tse ngata ho fetisa moelelo o rarahaneng joalo ka hote na ketso e etsoa ke mang, e etsetsoa mang, e etsoa joang, le hore na e phethiloe neng (mohlala: "ba tla re etsetsa"). Ho Sehebere, likhopolo tsena li ka hlahisoa ka ho fetola mokhoa oa leetsi (binyan) kapa ka ho sebelisa li-pronoun clitics tse khomaretsoeng ho leetsi kapa lebitso. Kutloisiso e tebileng ea mekhoa ena ea morphology ke senotlolo sa ho qoba liphoso tsa phetolelo ea lentsoe ka lentsoe e ka fellang ka lipolelo tse sa utloahaleng.
Mathata a Segrame: Lihlopha tsa Mabitso le Metso ea Litlhaku
Ntho e 'ngoe e kholo e hlokang tlhokomelo e khethehileng ke tsela eo lipuo tsena li arolang mabitso ka eona. Sesotho se na le litsela tse ngata tsa ho hlahisa lihlopha tsa mabitso (noun classes), tse arotsoeng ho latela moelelo kapa sebopeho (joalo ka lihlopha tsa batho, lifate, lintho tse se nang bophelo, maemo, joalo-joalo). Sehlopha se seng le se seng se na le sehokelo sa sona sa segrame se lokelang ho sebelisoa le maetsi kapa matlhaoli a amanang le sona. Sena se theha tumellano e matla le e phethahetseng ka har'a polelo ea Sesotho.
Ho fapana le sena, Sehebere ha se na lihlopha tsa mabitso tsa mofuta ona. Ho e-na le hoo, se arola mabitso ka mekhahlelo e 'meli feela ea bong ba segrame: bong ba botona (masculine) le bong ba botsehali (feminine). Ha ho fetoleloa ho tloha ka Sesotho ho ea ho Sehebere, mofetoleli o lokela ho ba hlokolosi haholo hobane ho tlameha ho khethoa bong bo nepahetseng bakeng sa lebitso le leng le le leng la Sehebere le lekanang le la Sesotho. Mohlala, lebitso le se nang bong bo tobileng ho Sesotho joalo ka "sefate" (sehlopheng sa mabitso sa bone sa Sesotho) le ka fetoleloa ka Sehebere e le "Etz" (עץ), e leng lebitso la botona. Tumellano ena ea bong e lokela ho bonahala hantle ho maetsi le matlhaoli a latelang ka har'a polelo ea Sehebere.
Tsela ea Mongolo le Ponahalo ea Tokomane (RTL vs LTR)
Sengoloa sa Sesotho se ngoloa ho sebelisoa litlhaku tsa Selatine ho tloha ka letsehali ho ea ka ho le letona (LTR). Sena se tloaelehile ho lipuo tse ngata tsa sejoale-joale tsa Afrika le Bophirimela. Empa Sehebere se fapane haholo; se sebelisa mongolo oa sona o ikhethang oa litlhaku tse 22 mme se ngoloa ho tloha ka ho le letona ho ea ka ho le letsehali (RTL). Phapang ena ha e ama feela mantsoe a ngotsoeng, empa e na le tšusumetso e kholo ho moralo le ponahalo ea lisebelisoa tsa mosebetsi (formatting and page layout).
Ha ho etsoa phetolelo ea litsebi, haholo-holo lifaeleng tsa marang-rang, lisebelisoa tsa software (localization), kapa libukana tse nang le litšoantšo, ho lokela ho netefatsoa hore moralo oohle oa leqephe o a fetoloa ho tsamaellana le mongolo oa Sehebere. Sena se bitsoang 'mirroring'. Litšoantšo, likonopo, lits'oants'o tsa linomoro, le tlhophiso ea lirapa li tlameha ho qala ka ho le letona ho ea ka ho le letsehali ho netefatsa hore 'mali oa Sehebere o thabela ho bala tokomane ntle le tšitiso. Liphoso tse amanang le ho se tšepahale ha sebopeho sa RTL li ka etsa hore tokomane e shebahale e sa sebetsoa ka boiphihlelo.
Moea oa Setso, Maele le Litlhaloso tse Ikhethang
Phetolelo e atlehileng ka ho fetisisa ke e khonang ho fetisa moea oa setso sa puo ea mohloli ho ea ho puo ea sepheo. Sesotho se tletse ka maele, litšomo, le litlhaloso tsa setso tse thehiloeng holim'a kamano ea batho, tikoloho ea meru le lithaba, le likhomo. Mohlala, polelo e tloaelehileng ea Sesotho e reng "Motho ke motho ka batho" e na le moelelo o tebileng oa filosofi ea Ubuntu, e bolelang hore motho o thehoa ke likamano le tšebelisano le ba bang.
Ha ho fetoleloa khopolo ena ho ea ho Sehebere, ho fetolela lentsoe ka lentsoe ho ke ke ha fetisa bohlokoa ba eona. Mofetoleli oa setsebi o lokela ho sekaseka moelelo oa filosofi ena mme a batle polelo e lekanang le eo ka har'a setso sa Sehebere kapa a e hlalose ka mantsoe a mang a hlakileng le a utloahalang ho 'mali oa Sejuda kapa oa Iseraele. Sehebere le sona se na le litšupiso tse ngata tsa Bibele le litso tse ikhethang tseo mofetoleli a lokelang ho li utloisisa e le hore a khone ho haha borokho bo tiileng lipakeng tsa mafatše ana a mabeli. Kutloisiso ena oa setso (cultural competence) e bohlokoa joalo ka kutloisiso ea groma ea lipuo tsena.
Malebela a Bohlokoa bakeng sa Bafetoleli ba Litsebi
Bakeng sa ho etsa phetolelo e boleng bo holimo, bafetoleli ba lokela ho latela malebela a latelang a bohlokoa:
- Qoba Phetolelo ea Lentsoe ka Lentsoe: Kamehla sheba moelelo oa polelo eohle kapa paragraph pele o fetolela. Phetolelo ea lentsoe ka lentsoe e ka senya moelelo le ho theha lipolelo tse sa tloaelehang.
- Sebelisa Litsebi tsa Puo ea Sepheo: Kaha Sehebere ke puo e ikhethang haholo ka segrame le mongolo, ho bohlokoa hore mosebetsi o fetotsoeng o hlahlojoe ke seboholi sa puo ea Sehebere se hlahetseng teng (native speaker) se nang le kutloisiso e ntle oa Sesotho kapa Senyesemane sa mohloli.
- Ela Hloko Likhetho tsa Bong: Netefatsa hore maetsi le matlhaoli a Sehebere a lumellana hantle le bong ba mabitso ao a amanang le ona, ho qoba pherekano e ka hlahang ka lebaka la liphapang tsa bong lipakeng tsa lipuo tsena.
- Netefatsa Lisebelisoa tsa Teknoloji: Ha u sebelisa lisebelisoa tsa CAT kapa mekhoa e meng ea phetolelo ea mochini (machine translation), hlahloba ka hloko hore na mongolo oa RTL o hlahisoa hantle le hore ha ho na liphoso tsa tlhophiso ea litlhaku kapa matšoao a punctuation.
- Aha Bukantsu ea Mahlale: Kaha ho na le liphapang tse kholo tsa mantsoe a mahlale le a sejoale-joale lipakeng tsa Sesotho le Sehebere, ho theha le ho boloka bukantsu oa mahlale (terminology database kapa glossary) ho thusa ho netefatsa botsitso ba phetolelo ho pholletsa le tokomane eohle.
Ha re phethela tlhahlobo ena, re ka re phetolelo ho tloha ka Sesotho ho ea ho Sehebere ke borokho bo matla bo hlokang tsebo e tebileng, boikokobetso bo phahameng ba setso, le tlhokomelo e khethehileng ho melao ea segrame le mekhoa ea mongolo. Ka ho latela mekhoa e nepahetseng le ho ba hlokolosi ka liphapang tsena tse kholo, bafetoleli ba ka khona ho tlisa mafatše ana a mabeli haufi le ho netefatsa hore molaetsa o fetisoa ntle le ho lahleheloa ke boleng kapa moelelo oa oona o tebileng.