Phetolelo ea lipuo ke borokho bo kopanyang lichaba le litsela tsa bophelo tse fapaneng. Ha re bua ka ho fetolela lipuo ho tloha ho Sesotho, e leng puo ea se-Bantu e buuoang haholo Afrika e ka Boroa, ho ea ho Sesomali, puo ea se-Cushitic e buuoang haholo Lenakeng la Afrika (Horn of Africa), re tobana le phephetso e thahasellisang haholo ea thuto ea lipuo. Lipuo tsena tse peli li tsoa malapeng a fapaneng a lipuo, e leng se bolelang hore li na le mekhoa, melaoana, le mekhoa ea ho ikopanya e fapaneng ka ho feletseng. Sengoloa sena se hlahloba ka botlalo mekhoa, mathata le malebela a bohlokoa bakeng sa ho etsa phetolelo e nepahetseng le e hlakileng ho tloha Sesothong ho ea ho Sesomali.
Lipharologanyo tsa Sebopeho le Thuto-puo
Ntlha ea pele eo mofetoleli a lokelang ho e utloisisa ke phapang e kholo ea thuto-puo pakeng tsa Sesotho le Sesomali. Sesotho ke puo e itšetlehileng ka lihlopha tsa mabitso (noun classes). Lihlopha tsena li laola tumellano ea thuto-puo ho pholletsa le polelo eohle, ho tloha ho maemedi, matlhaoli ho ea ho maetsi. Ka lehlakoreng le lehlano, Sesomali ha se na lihlopha tsena tsa mabitso tse ngata joalo ka Sesotho; ho e-na le hoo, se sebelisa mokhoa oa bong ba mabitso (grammatical gender) o arotsoeng ka botšehali le botona, hammoho le mokhoa o rarahaneng oa tonality le lintho tse emelang likamano tsa polelo (case marking).
Mohlala, ka Sesothong, re na le lihlopha tse kang 'Mo-/Ba-' bakeng sa batho (mohlala: motho / batho). Ka Sesomali, phapang e kholo e itšetlehile ka hore na lebitso ke la botona kapa la botšehali, mme sena se ama tsela eo lihlooho (articles) li kopantsoeng le mabitso ka eona. Ka Sesomali, lihlooho tsena li hlahisoa e le lipheletso (suffixes) tse khomaretsoeng qetellong ea lebitso, mme li fetoha ho latela hore na lebitso le qala kapa le qetella ka liletere life, le hore na bong ba lona ke bofe. Mofetoleli o lokela ho ba hlokolosi haholo hore a se ke a fetolela polelo ka ho otloloha (word-for-word translation), hobane sena se ka lebisa ho ferekanyeng ha moelelo.
Melao ea Maetsi le Likopanyi tsa Polelo
Sebopeho sa maetsi a Sesotho se rarane haholo ka lebaka la ho sebelisa lihlongoana (prefixes) tse bontšang motho, nako, le mokhoa oa ketso. Mohlala, polelo e le 'Ke tla le thusa' e na le likarolo tse ngata tse khomaretsoeng ho hlahisa moelelo o le mong. Ka Sesomali, leetsi le lona le feta har'a liphetoho tse ngata ho latela nako, motho, le bong, empa sebopeho sa polelo (word order) hangata se fapane. Ha Sesotho se sebelisa sebopeho sa SVO (Subject-Verb-Object), Sesomali hangata se latela sebopeho sa SOV (Subject-Object-Verb), leha sebopeho sena se ka fetoha ho latela ntlha eo ho buuoang ka eona polelong (topic prominence).
Phapang ena ea sebopeho sa polelo e hloka hore mofetoleli a bale le ho utloisisa polelo eohle ea Sesotho pele a ka e fetolela ka Sesomali. Ho fetolela lentsoe ka lentsoe ho ka baka polelo ea Sesomali e sa utloahaleng kapa e fosahetseng ka ho feletseng. Ka hona, ke habohlokoa ho qhaqha polelo ea pele, ho nka moelelo oa eona oa mantlha, ebe o e bōpa hape o sebelisa melao ea thuto-puo ea Sesomali ka ho latela tatellano e nepahetseng ea SOV.
Tlhaloso ea Setso le Maele (Idioms and Cultural Localization)
Puo ha se mantsoe feela; ke seipone sa setso le bophelo ba batho ba e buang. Sesotho le Sesomali li tletse ka maele, litaeletso, le mekhoa ea boithuto e amanang haholo le tikoloho ea tsona. Sesotho, se hlahang har'a lithaba tsa Lesotho le mabalane a Afrika e ka Boroa, se na le mantsoe le maele a mangata a amanang le liphoofolo tse kang likhomo, temo, le mekhoa ea bophelo ea basotho. Mohlala, maele a kang "Leshano ha le upe leshome" kapa "Khomo bohlokoa ba bophelo" a na le metso e hlakileng setsong sa Basotho.
Ka lehlakoreng le lehla, setso sa Sesomali se amana haholo le bophelo ba bo-hloma-u-hlomole (nomadic pastoralism) le khoebo ea Leoatle la India. Maele a bona a tletse mantsoe a amanang le likamele, ho tsamaea libaka tse telele, le bophelo ba lehoatata. Ha u fetolela maele a Sesotho ho ea ho Sesomali, phephetso ke ho fumana leele le lekanang le leo ka moelelo le maikutlo setsong sa Sesomali, ho e-na le ho fetolela mantsoe a leele leo ka ho otloloha. Sena se hloka tsebo e batsi ea setso sa lipuo tsena ka bobeli.
Malebela a Bohlokoa bakeng sa Bafetoleli ba Hloahloa
Bakeng sa ho etsa bonnete ba hore phetolelo e fihlela maemo a holimo a boleng le bonnete, latela mekhoa ena e latelang:
- Utloisisa Tikoloho le Bamameli: Hlahloba hore na sengoloa se lebisitsoe ho bo-mang. Sesomali se na le dialects tse fapaneng tse buuoang libakeng tse fapaneng (joalo ka leboea le boroa ho Somalia). Khetha mofuta oa puo o tla utloisisoa ke batho ba bangata.
- Sebelisa Litlhaloso tsa Maemo a Setso (Localization): Se ke oa fetolela meaho kapa litsela tsa bophelo tsa Sesotho ka mokhoa o tla makatsa kapa o sa utloahaleng ho moithuti oa Sesomali. Fana ka mehlala e tloaelehileng tikolohong ea bona.
- Boloka Bonnete ba Mabitso a Khethehileng: Mabitso a batho, libaka, kapa mekhatlo a lokela ho bolokoa a le joalo ka tsela e nepahetseng, empa o ka fana ka tlhaloso e khutšoanyane ka mor'a lebitso haeba bamameli ba sa le utloisise.
- Netefatsa Boleng ka ho Bala Hape: Kamehla sengoloa se fetotletsoeng se lokela ho baloa ke sebali sa tlhaho sa Sesomali se nang le tsebo e ntle ea puo e fetoleloang (Sesotho), ho netefatsa hore tsohle li tsamaea hantle le hore ha ho na liphoso tsa thuto-puo.
Tšebeliso ea Theknoloji le Lisebelisoa tsa Phetolelo
Mehleng ena ea kajeno, ho fetolela lipuo tse fapaneng ho nolofalitsoe ke theknoloji. Leha ho le joalo, bakeng sa lipuo tse kang Sesotho le Sesomali, lisebelisoa tsa phetolelo ea mochini (machine translation) joalo ka Google Translate hangata li etsa liphoso tse kholo hobane lipuo tsena li nkoa e le "low-resource languages" marang-rang. Sena se bolelang hore data e fumanehang bakeng sa ho koetlisa mechini ea phetolelo e fokolang.
Ka hona, mofetoleli oa motho ke eena ea bohlokoa ka ho fetisisa. Bafetoleli ba lokela ho iketsetsa lethathamo la mantsoe a tloaelehileng (glossaries) le lipolokelo tsa phetolelo (translation memories) ho netefatsa hore mantsoe a sebelisoa ka mokhoa o ts'oanang sengoloeng ka seng. Lisebelisoa tsa CAT (Computer-Assisted Translation) li ka thusa ho potlakisa mosebetsi, empa qetellong, matla a kelello a mofetoleli a bohlokoa haholo bakeng sa ho fumana moelelo o nepahetseng, o thabisang bamameli le ho boloka moelelo o hloekileng oa sengoloa sa mantlha.
Bohlokoa ba Nts'etsopele ea Phetolelo Lipakeng tsa Sesotho le Sesomali
Keketseho ea maqhama a khoebo, bafalli, le likamano tsa linaha tsa Afrika e etsa hore ho be le tlhahiso e kholo ea phetolelo lipakeng tsa lipuo tsa Afrika. Ho fetolela ho tloha Sesothong ho ea ho Sesomali ke mohato o mong oa bohlokoa oa ho kopanya lichaba tsa Afrika e ka Boroa le tsa Lenaka la Afrika. Mofetoleli e mong le e mong ea ikemiselitseng ho sebetsa ka lipuo tsena o lokela ho tsoela pele ho ithuta mekhoa e mecha ea puo, ho utloisisa nalane ea lichaba tsena, le ho nka karolo ho theheng lisebelisoa tse ncha tsa puo bakeng sa bokamoso bo hlakileng le bo atlehileng ba phetolelo ea lipuo tsa rona.