Тарҷумаи байнизабонӣ яке аз омилҳои муҳимтарини робитаи байнифарҳангӣ ва ҳамкории байналмилалӣ ба шумор меравад. Дар байни ҷуфтҳои забоние, ки дар соҳаи тарҷумонӣ камтар омӯхта шудаанд, вале аҳамияти рӯзафзун пайдо мекунанд, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони ҳауса мавқеи махсусро ишғол менамояд. Забони тоҷикӣ ҳамчун намояндаи оилаи забонҳои ҳиндуэронӣ ва забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ва забони ҳауса ҳамчун яке аз бузургтарин ва муҳимтарин забонҳои Африқои Ғарбӣ (ки ба оилаи забонҳои афроосиёӣ тааллуқ дорад), дорои сохторҳои комилан гуногуни грамматикӣ, синтаксисӣ ва лексикӣ мебошанд. Ин мақола кӯшиш мекунад, ки мушкилот, нозукиҳо ва усулҳои самараноки тарҷумаи касбиро аз тоҷикӣ ба ҳауса мавриди баррасӣ ва таҳлил қарор диҳад.
Хусусиятҳои синтаксисӣ ва фарқияти сохтори ҷумлаҳо
Яке аз монеаҳои аввалиндараҷае, ки тарҷумон ҳангоми кор бо ин ҷуфти забонӣ бо он рӯ ба рӯ мешавад, фарқияти куллӣ дар сохтори синтаксисии ҷумлаҳо мебошад. Забони тоҷикӣ ба гурӯҳи забонҳои дорои сохтори SOV (Subject-Object-Verb, яъне Мубтадо-Пуркунанда-Хабар) дохил мешавад. Дар ин сохтор, феъли асосии ҷумла қариб ҳамеша дар охири ҷумла меояд. Ин хусусият талаб мекунад, ки тарҷумон то охири ҷумларо гӯш кунад ё бихонад, то маънои пурраи амалро дарк намояд.
Баръакс, забони ҳауса аз сохтори синтаксисии SVO (Subject-Verb-Object, яъне Мубтадо-Хабар-Пуркунанда) истифода мебарад. Ин маънои онро дорад, ки феъл фавран пас аз мубтадо ҷойгир мешавад ва пуркунанда дар охири ҷумла меояд. Барои нишон додани ин фарқият метавон мисоли зеринро дид:
| Забон | Сохтори синтаксисӣ | Намунаи ҷумла | Маънои айнан |
|---|---|---|---|
| Тоҷикӣ | SOV (Мубтадо + Пуркунанда + Феъл) | Ман китобро хондам. | Ман китобро хондам. |
| Ҳауса | SVO (Мубтадо + Феъл + Пуркунанда) | Na karanta littafin. | Ман хондам китобро. |
Бинобар ин, тарҷумон бояд қобилияти баланди азнавсозии зеҳнии сохтори ҷумлаҳоро дошта бошад. Тарҷумаи калима по калима (ё тарҷумаи таҳтуллафзӣ) дар ин маврид комилан ғайриқобили қабул аст ва боиси вайрон шудани мантиқи забони ҳадаф мегардад.
Мушкилоти категорияи ҷинсият (Гендер) дар грамматика
Нозукии дигари муҳим дар сатҳи морфологӣ ба категорияи ҷинсият марбут аст. Забони тоҷикии муосир категорияи ҷинсияти грамматикиро комилан аз даст додааст. Ҷонишинҳои шахсии сеюми шахси танҳо ("ӯ" ва "вай") ҳам барои мард ва ҳам барои зан бетағйир истифода мешаванд. Инчунин, сифатҳо ва феълҳо васеъ вобаста ба ҷинсият шакли худро дигар намекунанд.
Дар забони ҳауса бошад, категорияи ҷинсият (мардона ва занона) яке аз рукнҳои асосии дастури забон мебошад. На танҳо ҷонишинҳо, балки феълҳои ёвар, нишондиҳандаҳои замон ва ҳатто пайвандкунандаҳои соҳибият вобаста ба ҷинсият тағйир меёбанд. Масалан:
- Ҷонишини сеюми шахси танҳо барои мард: Ya (ӯ рафт - Ya tafi)
- Ҷонишини сеюми шахси танҳо барои зан: Ta (ӯ рафт - Ta tafi)
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба ҳауса, тарҷумон бояд аз контексти умумии матн истифода бурда, муайян кунад, ки сухан дар бораи кӣ (мард ё зан) меравад. Агар контекст мавҷуд набошад, тарҷумон бояд муайян созад, ки кадом шакли грамматикиро истифода барад, то маънои матн зери суол намонад.
Таъсири унсурҳои динию фарҳангӣ ва вожаҳои муштараки арабӣ
Сарфи назар аз он ки тоҷикӣ ва ҳауса ба оилаҳои гуногуни забонӣ тааллуқ доранд, онҳо як умумияти хеле ҷолиби таърихӣ доранд: таъсири амиқи фарҳанги исломӣ ва забони арабӣ. Дар тӯли асрҳо ҳарду халқ исломро қабул карданд ва ин боиси ба забони онҳо ворид шудани ҳазорон вожаи иқтибосии арабӣ гардид.
Ин омил ҷараёни тарҷумаи мафҳумҳои динӣ, ахлоқӣ, фалсафӣ ва ҳуқуқиро ба таври назаррас осон мекунад. Дар бисёр мавридҳо, вожаҳои калидии ин соҳаҳо дар ҳарду забон решаҳои муштарак доранд, гарчанде ки тибқи қонуниятҳои фонетикии маҳаллӣ талаффуз ва навишти онҳо тағйир ёфтааст. Баъзе мисолҳои ин гуна вожаҳоро дар зер мебинем:
- Китоб (тоҷикӣ) — Littafi (ҳауса, аз калимаи арабии "ал-китоб")
- Дунё (тоҷикӣ) — Duniya (ҳауса)
- Сабр (тоҷикӣ) — Haƙuri (ҳауса, ки баъзан дар заминаҳои дигар вожаи 'sabri' низ истифода мешавад)
- Ақл (тоҷикӣ) — Hankali (ҳауса, аз решаи "ақл" ва вожаҳои вобаста ба он)
- Хабар (тоҷикӣ) — Labari (ҳауса)
Ҳангоми тарҷумаи матнҳои илмӣ, динӣ ё фалсафӣ, истифодаи ин вожаҳои муштарак ба тарҷумон кӯмак мекунад, ки маънои аслро ба таври дақиқ ва бидуни гум кардани нозукиҳои консептуалӣ интиқол диҳад. Бо вуҷуди ин, бояд эҳтиёт шуд, зеро баъзе вожаҳо метавонанд маънои худро дар тӯли таърих дар ин ё он забон қисман тағйир дода бошанд (ҳодисаи "дӯстони дурӯғини тарҷумон").
Нозукиҳои ифодаи замон ва паҳлӯи феълҳо
Дар забони тоҷикӣ феълҳо системаи мураккаби замонҳо ва намудҳоро доранд (замони ҳозира-оянда, замони гузаштаи наздик, дур, ҳикоягӣ ва ғайра), ки одатан тавассути бандакҳои феълӣ ва феълҳои ёвар сохта мешаванд. Дар забони ҳауса бошад, замонҳои феълӣ бо роҳи комилан дигар ифода меёбанд. Дар ҳауса феъл худаш одатан вобаста ба замон тағйир намеёбад; ба ҷои ин, ҷонишинҳои пешфеълӣ шакли худро тағйир медиҳанд, то замон ва ҷанбаи амалро нишон диҳанд.
Масалан, барои ифодаи замони ҳозираи давомдор, гузаштаи комил ё оянда дар забони ҳауса шакли ҷонишини пеш аз феъл тағйир меёбад:
- Ina tafiya — Ман рафта истодаам (Замони ҳозираи давомдор)
- Na tafi — Ман рафтам (Замони гузашта)
- Zan tafi — Ман хоҳам рафт (Замони оянда)
Тарҷумон бояд замонҳои мухталифи феъли тоҷикиро, аз ҷумла фарқи байни замони гузаштаи мутлақ ва гузаштаи нақлиро (ки дар тоҷикӣ хеле маъмул аст) хуб дарк кунад ва тавонад муодили саҳеҳи онро бо истифода аз ҷонишинҳои пешфеълии ҳауса созад.
Маслиҳати муҳим барои тарҷумонҳо: Ҳангоми тарҷумаи матнҳои адабӣ ё бадеӣ аз тоҷикӣ ба ҳауса, муодилсозии замонҳо бояд аз рӯи ҷанбаи амал (тамомшуда ё тамомнашуда будани он) сурат гирад, зеро ин хусусият дар забони ҳауса нисбат ба замони мутлақи хронологӣ аҳамияти бештар дорад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои баланд бардоштани сифати тарҷума
Барои ноил шудан ба тарҷумаи дақиқ, равон ва табиӣ аз забони тоҷикӣ ба забони ҳауса, риоя кардани маслиҳатҳои касбии зерин муфид хоҳад буд:
- Мутобиқсозии фразеология ва мақолҳо: Мақолҳо ва ибораҳои рехтаи тоҷикиро ҳеҷ гоҳ калима ба калима тарҷума накунед. Масалан, ибораи "дастро ба киса бурдан"-ро дар ҳауса бояд мустақиман бо маънои "пул додан" ё "харҷ кардан" ифода кард, агар муодили фразеологии муносиб мавҷуд набошад. Кӯшиш кунед, ки захираи бойи мақолҳои ҳаусаро омӯзед ва муодилҳои фарҳангиро пайдо кунед.
- Истифодаи луғатҳои дузинагӣ: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-ҳауса амалан вуҷуд надоранд, тарҷумонҳо маҷбуранд аз забонҳои миёнарав ба монанди русӣ, англисӣ ё арабӣ истифода баранд. Дар ин маврид, тарҷумаи дузинагӣ (Тоҷикӣ -> Англисӣ -> Ҳауса) таваҷҷӯҳи зиёдро талаб мекунад, то маънои аслии матн дар марҳилаҳои гуногун гум ё таҳриф нашавад.
- Диққат ба оҳанг (Тоналӣ): Забони ҳауса як забони тоналӣ (оҳангӣ) мебошад, ки дар он баландию пастии талаффузи ҳиҷоҳо метавонад маънои калимаро комилан тағйир диҳад. Ҳарчанд ин хусусият бештар ба тарҷумаи шифоҳӣ дахл дорад, ҳангоми тарҷумаи хаттӣ ва омода кардани матн барои хондан (ё аудиосозӣ) тарҷумон бояд ин нозукиро ба назар гирад.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Пас аз анҷоми тарҷума, ҳатман матнро ба як гӯяндаи бумии забони ҳауса пешниҳод кунед, то равонӣ ва табиии ҷумлаҳоро тафтиш кунад. Зеро сохторҳои сунъӣ ва тарҷумаҳои қолабӣ метавонанд барои хонандаи африқоӣ нофаҳмо ё аҷиб намоянд.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони ҳауса як раванди эҷодӣ ва илмиест, ки пулҳои фарҳангиро байни Осиёи Марказӣ ва Африқои Ғарбӣ мустаҳкам месозад. Бо дарки амиқи хусусиятҳои синтаксисии SOV ва SVO, категорияи гендер, умумиятҳои луғавии арабӣ ва истифодаи усулҳои муосири тарҷумонӣ, метавон матнҳои дорои сифати олиро омода намуд, ки ба талаботи муосири байналмилалӣ ҷавобгӯ бошанд.