די קונסט פֿון איבערזעצן צווישן ייִדיש און קאָרעאַניש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן איינציקאַרטיקן אינטעלעקטואַלן און לינגוויסטישן בריק צווישן צוויי היסטאָריש רײַכע, אָבער טיף אָפּגעשיידעטע קולטור-וועלטן. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט שטאַרקע העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע יסודות, טראָגט אין זיך די גאַנצע געשיכטע פֿונעם אשכנזישן ייִדנטום און זײַן ספּעציפֿישן אופֿן פֿון טראַכטן. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז קאָרעאַניש, אַ שפּראַך מיט אַן אומקלאָרער ייִחוס-גרופּע (אָפֿט קלאַסיפֿיצירט ווי אַן אָפּגעזונדערטע שפּראַך אָדער אַ טייל פֿון דער אַלטײַשער משפּחה), באַקאַנט פֿאַר אירע גאָר קאָמפּליצירטע סאָציאָ-לינגוויסטישע סטרוקטורן און כּבֿוד-סיסטעמען. דאָס איבערזעצן פֿון איין שפּראַך אויף דער צווייטער פֿאָדערט פֿון דעם לינגוויסט פֿיל מער ווי בלויז דאָס אָפּזוכן ווערטערבוך-טײַטשן; עס פֿאָדערט אַ טיפֿע קאָגניטיווע און קולטורעלע טראַנספֿאָרמאַציע.
די סינטאַקטישע סטרוקטור: פֿון V2 און SVO צו SOV
די ערשטע און מערסט אָנזעעוודיקע אַרויספֿאָדערנונג אין דעם איבערזעצונג-פּראָצעס איז די פֿונדאַמענטאַלע ענדערונג אין דעם סדר פֿון די ווערטער אין דעם זאַץ. ייִדיש געהערט צו די שפּראַכן וואָס נוצן דעם SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) סדר, ווי אויך דעם באַקאַנטן V2 (ווערב אויפֿן צווייטן אָרט) פּרינציפּ אין הויפּט-זאַצן. דער ווערב קומט תּמיד אין צווייטן אָרט, פֿאָלגנדיק נאָך דעם סוביעקט אָדער נאָך אַן אַנדער עלעמענט וואָס הייבט אָן דעם זאַץ.
קאָרעאַניש, פֿון איר זײַט, איז אַ קלאַסישע SOV (סוביעקט-אָביעקט-ווערב) שפּראַך. דאָס מיינט אַז דער ווערב, וואָס טראָגט די גאַנצע אינפֿאָרמאַציע וועגן צײַט, מאָדאַליטעט, און די באַציִונג צווישן די רעדנער, מוז שטיין צום גאַנץ לעצט. פֿאַר אַן איבערזעצער מיינט דאָס אַ פֿולשטענדיקע רעקאָנסטרוקציע פֿונעם זאַץ-געדאַנק. בעת מען קען אויף ייִדיש שרײַבן: "דער טאַטע קויפֿט אַ בוך פֿאַר דעם ייִנגל," מוז מען אויף קאָרעאַניש טראַכטן אויף אַזאַ אופֿן: "טאַטע (סוביעקט מאַרקער) ייִנגל-פֿאַר בוך (אָביעקט מאַרקער) קויפֿט."
דערצו נוצט קאָרעאַניש סופֿיקסן און פּאַרטיקלען (ווי הויפּט-טעמע פּאַרטיקלען 은/는 און סוביעקט פּאַרטיקלען 이/가) וואָס עקסיסטירן גאָרנישט אין ייִדיש. די דאָזיקע פּאַרטיקלען באַשטימען די ראָלע פֿון יעדן וואָרט אינעם זאַץ, און די אומריכטיקע נוצונג פֿון זיי קען פֿירן צו שווערע מיספֿאַרשטענדנישן. דער איבערזעצונג-מוסר-השׂכל מוז דעריבער פֿאַרשטיין די סובטילע אונטערשיידן צווישן טעמע און סוביעקט, וואָס ווערן אין ייִדיש אויסגעדריקט דורך אינטאָנאַציע אָדער וואָרט-סדר.
כּבֿוד-פֿאָרעמס און סאָציאַלע דיסטאַנץ: די קונסט פֿון 'דזשאָנדעטמאַל'
ייִדיש פֿאַרמאָגט אַ פּשוטע כּבֿוד-סיסטעם וואָס באַשטייט הויפּטזעצלעך פֿון די צווייטע פּערזאָן פּראָנאָמענס: "דו" פֿאַר פֿרײַנד און משפּחה, און "איר" פֿאַר עלטערע אָדער אומבאַקאַנטע מענטשן (דער אַזוי גערופֿענער T-V אונטערשייד). קאָרעאַניש אָבער פֿאַרמאָגט איינע פֿון די קאָמפּליצירטסטע און מערסט פֿאַרצווײַגטע כּבֿוד-סיסטעמען אין דער וועלט, באַקאַנט ווי 'דזשאָנדעטמאַל' (존댓말).
די סיסטעם פֿאָדערט פֿונעם רעדנער אָדער שרײַבער צו באַשטימען דעם גענויעם סאָציאַלן סטאַטוס פֿונעם צוהערער אָדער לייענער אין פֿאַרגלײַך מיט זיך אַליין, ווי אויך דעם סטאַטוס פֿון דער מענטש וועגן וועמען מען רעדט. די באַציִונגען ווערן אויסגעדריקט דורך פֿאַרשיידענע ווערב-ענדיקונגען (למשל, די פֿאָרמאַלע 'האַשיפּשיאָ-טשע' אָדער די מער הויזלעכע 'הייאָ-טשע') און ספּעציעלע כּבֿוד-ווערטער (ווי נוצן 'דזשינווזשי' אַנשטאָט 'באַפּ' פֿאַר עסן, אָדער שולדיקע ווערב-פֿאָרעמס פֿאַר עלטערע לײַט).
בײַם איבערזעצונג-פּראָצעס פֿון ייִדיש, מוז דער איבערזעצער אַנאַליזירן דעם קאָנטעקסט: ווער רעדט צו וועמען? אין וואָס פֿאַר אַ סביבֿה געפֿינען זיי זיך? אויב אַ פּערזאָנאַזש אין אַ ייִדישער דערציילונג רעדט צו זײַן עלטערן פֿאָטער אָדער צו אַ רבֿ מיט גרויס דרך-ארץ, מוז דאָס אויף קאָרעאַניש איבערגעזעצט ווערן מיט די העכסטע כּבֿוד-פֿאָרעמס. אַן איבערזעצונג וואָס פֿעלט די דאָזיקע סענסיטיוויטעט וועט אויסזען גראָב אָדער מאָדנע פֿאַר אַ קאָרעאַנישן לייענער.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און די העברעיִש-סלאַווישע שיכטן
ייִדיש איז נישט קיין האָמאָגענע שפּראַך; זי איז געבויט פֿון עטלעכע קולטורעלע שיכטן. די לשון-קודשדיקע (העברעיִש-אַרמישע) קאָמפּאָנענטן זענען טיף פֿאַרבונדן מיט ייִדישע רעליגיעזע באַגריפֿן און מינהגים (ווי 'מיצוה', 'חבֿר', 'עולם-הבא', 'נשמה'). ווי אַזוי קען מען איבערזעצן אַזעלכע באַגריפֿן אויף קאָרעאַניש, אַ לאַנד וווּ די הויפּט רעליגיעזע און פֿילאָסאָפֿישע יסודות זענען בודדהיזם און קאָנפֿוסיאַניזם?
דער איבערזעצער מוז אָפֿט נוצן די טעכניק פֿון "דינאַמישער גלײַכוערטיקייט" (dynamic equivalence). פֿאַר דעם וואָרט 'נשמה' קען מען נוצן דאָס קאָרעאַנישע וואָרט 영혼 (yeonghon - גײַסט/נשמה), אָבער פֿאַר מער ספּעציפֿישע באַגריפֿן ווי 'צדקה' אָדער 'כּשר', מוז מען אָדער שרײַבן אַ קורצע דערקלערונג אין די הערות, אָדער געפֿינען אַ נאָענטן קולטורעלן גלײַכוערט וואָס מאַכט זינען פֿאַרן קאָרעאַנישן לייענער. פֿאַר דעם סלאַווישן שיכט פֿון ייִדיש, וואָס ברענגט אָפֿט אַרײַן עמאָציאָנעלע און הויזלעכע שטימונגען (ווי 'נבֿלה', 'טאַטעשי', 'כאַלטורע'), דאַרף דער איבערזעצער אויסזוכן קאָרעאַנישע ווערטער וואָס טראָגן דעם זעלבן עמאָציאָנעלן טאָן.
אידיאָמאַטיק און דינאַמישע עקוויוואַלענטן
ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע סאַרקאַסטישע, קאָליריקע און הומאָריסטישע אידיאָמען. דאָס קען זיין אמתער קאָפּווייטיק פֿאַר איבערזעצער. נעמען, למשל, דעם אויסדרוק "מאַכן אַ צימעס פֿון עפּעס" (מיינט: מאַכן אַ גרויסע זאַך פֿון אַ קלייניקייט). אַ וואָרט-בײַ-וואָרט איבערזעצונג וואָלט געווען גאָר אומפֿאַרשטענדלעך אין קאָרעאַ. אַנשטאָט דעם, מוז דער איבערזעצער געפֿינען אַ קאָרעאַנישן אידיאָם אָדער אויסדרוק וואָס טראָגט דעם זעלבן געדאַנק, ווי למשל 침소봉대 (chimsobongdae - מאַכן פֿון אַ נאָדל אַ גרויסן שטעקן, אָדער איבערטרײַבן).
אַן אַנדער בײַשפּיל איז דאָס וואָרט 'חוצפּה'. כאָטש עס איז אַרײַן אין פֿיל שפּראַכן, האָט עס אין ייִדיש אַ באַזונדערן טעם וואָס קען זיין סײַ נעגאַטיוו און סײַ פּאָזיטיוו. אין קאָרעאַניש קען מען נוצן ווערטער ווי 건방זים (geonbangjim - פֿרעכקייט) אָדער פּשוט דערקלערונגען פֿונעם כאַראַקטער, אָבער מען מוז זיין אָפּגעהיט ניט צו פֿאַרלירן די ספּעציפֿישע קולטורעלע ניואַנסן פֿונעם אָריגינעלן טעקסט.
פֿאַכמענישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף קאָרעאַניש
כדי צו דערגרייכן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג, זאָלן די לינגוויסטן נאָכפֿאָלגן די דאָזיקע פֿאַרקערט-פֿונדאַמענטאַלע עצות:
- טראַכטן אין גאַנצע געדאַנקען: צוליב די גרויסע אונטערשיידן אין סינטאַקס, פּרוּווט נישט צו איבערזעצן זאַץ-טיילן שריט-בײַ-שריט. לייענט דעם גאַנצן ייִדישן זאַץ, פֿאַרשטייט דעם מהות, און בויט אים פֿון סניוואָ אויס אויף קאָרעאַניש פֿון רעכטס צו לינקס, שטעלנדיק דעם ווערב אין סוף.
- אַנאַליזירט די סאָציאָ-לינגוויסטישע באַציִונגען: איידער איר הייבט אָן שרײַבן, באַשטימט דעם טאָן פֿונעם טעקסט. איז עס אַ פֿאָרמאַלער דאָקומענט, אַ פּאָעטישער טעקסט אָדער אַ טאָג-בוך? קלײַבט אויס די פּאַסיקע כּבֿוד-ענדיקונג אויף קאָרעאַניש און האַלט זיך דערצו קאָנסיסטענט איבערן גאַנצן טעקסט.
- נוצט קולטורעלע גלײַכוערטן מיט מאָס: ווען איר באַגעגנט רעליגיעזע אָדער ספּעציפֿישע ייִדישע טערמינען, קלײַבט אויס צי עס איז בעסער צו פֿאַרקירצן דעם באַגריף אָדער צו לאָזן דאָס וואָרט אין טראַנסליטעראַציע מיט אַ קורצער הסברה-הערה. פֿאַר אַקאַדעמישע טעקסטן זענען הערות די בעסטע לייזונג, בשעת פֿאַר בעלעטריסטיק איז בעסער צו נוצן אַ פֿליסיקן קולטורעלן עקוויוואַלענט.
- קאָנטראָלירט די עמאָציאָנעלע קאָנאָטאַציעס: ייִדיש איז רײַך מיט דימינוטיוון (למשל, ווערטער וואָס ענדיקן זיך אויף '־ל' אָדער '־עלה'). קאָרעאַניש האָט אויך אירע אייגענע וועגן אויסצודריקן צערוטלקייט אָדער ליבע דורך סופֿיקסן אָדער די טאָנאַליטעט פֿון די ווערטער. זוכט די דאָזיקע פֿאַרבינדונגען צו האַלטן דעם לעבעדיקן כאַראַקטער פֿונעם ייִדישן אָריגינעל.
קיצער און פּערספּעקטיוון
די אַרבעט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף קאָרעאַניש איז אַן עכטער אינטעלעקטואַלער עקספּערימענט. כאָטש די שפּראַכן זענען גאָר אונטערשיידלעך אין יעדן אַספּעקט - פֿון גראַמאַטיק ביז קולטורעלע היסטאָריע - קען אַ פֿאַכמענישער איבערזעצער באַווײַזן צו שאַפֿן אַ קלאָרן און פֿליסיקן טעקסט וואָס רעדט צום האַרצן פֿונעם קאָרעאַנישן לייענער, אָן צו פֿאַרלירן די נשמה פֿונעם ייִדישן מקור. מיט דער ריכטיקער סטראַטעגיע, אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון די סינטאַקטישע פֿאַרשיידנשאַפֿטן און אַ סענסיטיוויטעט פֿאַר סאָציאַלע רעדנער-היעראַרכיעס, קען די דאָזיקע איבערזעצונג ווערן אַ באַרײַכערונג פֿאַר ביידע שפּראַך-געמיינדעס.