በትርጉም ዓለም ውስጥ ከአንድ የቋንቋ ቤተሰብ ወደ ሌላ መተርጎም ሁልጊዜም አስደናቂና ውስብስብ ጉዞ ነው። ከአማርኛ (የሴማዊ ቋንቋ ቤተሰብ አባል) ወደ ቤንጋሊኛ (የኢንዶ-አሪያን ቋንቋ ቤተሰብ አባል) የሚደረግ የትርጉም ሂደት ደግሞ ልዩ ትኩረት የሚሻና ከፍተኛ ጥንቃቄ የሚጠይቅ የሙያ መስክ ነው። ሁለቱም ቋንቋዎች የበለፀገ ታሪክ፣ ባህልና ስነ-ፅሁፍ ያላቸው ቢሆንም፣ በመዋቅራዊ አወቃቀራቸው፣ በሰዋስው ህጎቻቸው እና በባህላዊ መግለጫዎቻቸው ላይ ሰፊ ልዩነት አላቸው። ይህ ፅሁፍ ከአማርኛ ወደ ቤንጋሊኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ፈተናዎችን፣ የቋንቋዎችን ስነ-ልሳናዊ ልዩነቶች እና ለተርጓሚዎች የሚረዱ ተግባራዊ ምክሮችን በዝርዝር ያቀርባል።
1. የሰዋስው እና የዓረፍተ-ነገር መዋቅር ንፅፅር
በአማርኛ እና በቤንጋሊኛ መካከል ያለው ዋነኛው ተመሳሳይነት የዓረፍተ-ነገር ቅደም-ተከተላቸው ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb - SOV) መሆኑ ነው። ይህ ተመሳሳይነት ለአማርኛ ተርጓሚዎች የዓረፍተ-ነገርን ዋና ፍሰት ለመጠበቅ የተወሰነ እገዛ ቢያደርግም፣ በውስጣዊ መዋቅሮች ላይ ግን ከፍተኛ ልዩነቶች አሉ።
በአማርኛ ውስጥ ግሦች እጅግ ውስብስብ የሆኑ መስተዋድዶችን፣ የአመልካች ቅጥያዎችን እና የጾታ/ቁጥር አመልካቾችን በውስጣቸው አጣምረው ይይዛሉ። በአንፃሩ በቤንጋሊኛ የጾታ አመልካች በግሥ ውስጥ አይካተትም። ይህ ማለት በአማርኛ "መጣች" (ለሴት) እና "መጣ" (ለወንድ) የሚለው ልዩነት በቤንጋሊኛ "আসলো" (aslo) በሚለው ነጠላ ግሥ ይወከላል። ተርጓሚው የባለቤቱን ጾታ ለመለየት በዓረፍተ-ነገሩ ውስጥ ያሉትን ሌሎች ገላጭ ቃላት ወይም ቅጽሎችን በጥንቃቄ መመርመር ይኖርበታል። ይህ ካልሆነ ግን በትርጉሙ ውስጥ የጾታ መዛባት ሊፈጠር ይችላል።
በተጨማሪም በአማርኛ ውስጥ የስም መስተዋድዶች (ቅድመ-መስተዋድድ እና ድህረ-መስተዋድድ) በስፋት ጥቅም ላይ ይውላሉ። በአማርኛ ቋንቋ እንደ "በ-"፣ "ከ-"፣ "ለ-" ያሉ ቅድመ-መስተዋድዶች ከቃላት ጋር ተጣብቀው ይፃፋሉ። በቤንጋሊኛ ግን ድህረ-መስተዋድዶች (Postpositions) ብቻ ጥቅም ላይ የሚውሉ ሲሆን፣ እነዚህም ከስሙ ጋር ተያይዘው ወይም ተነጣጥለው ሊፃፉ ይችላሉ። ለምሳሌ "በቤት ውስጥ" የሚለውን ለመግለጽ በቤንጋሊኛ "ባሪቴ" (বাড়িতে) ወይም "ባሪር ሞድሄ" (বাড়ির মধ্যে) የሚሉ አገላለጾችን እንጠቀማለን። ይህንን የአወቃቀር ልዩነት በአግባቡ አለመረዳት የተተረጎመው ፅሁፍ እንግዳና ለመረዳት አስቸጋሪ እንዲሆን ያደርገዋል።
2. የማህበራዊ ግንኙነት እና የአክብሮት ደረጃዎች (Honorifics)
የማህበራዊ ግንኙነት ደረጃዎችና አክብሮትን መግለፅ በሁለቱም ባህሎች ውስጥ ትልቅ ቦታ አለው። በአማርኛ ውስጥ ለአንድ ሰው ክብር ለመስጠት "እርስዎ" የሚለውን ተውላጠ-ስም እና የብዙ ቁጥር ግሥ አጠቃቀምን እንጠቀማለን። በቤንጋሊኛ ደግሞ ይህ የአክብሮት ደረጃ የበለጠ የጠጠረና በሦስት ወይም በአራት ደረጃዎች የተከፈለ ነው።
ቤንጋሊኛ ተናጋሪዎች ሰዎችን ሲያነጋግሩ ያላቸውን ዝምድና እና ማህበራዊ ደረጃ መሰረት በማድረግ የሚከተሉትን ተውላጠ-ስሞች ይጠቀማሉ፡
- ቱይ (Tui / তুই)፡ በጣም የቅርብ ጓደኞችን፣ ትናንሽ ልጆችን ወይም በጣም ቅርብ የሆኑ ሰዎችን ለማነጋገር ያገለግላል። ይህ አገላለጽ አንዳንድ ጊዜ የቅርብ ፍቅርን ለመግለጽ የሚጠቅም ቢሆንም፣ በስህተት ለሌላ ሰው ከተነገረ ግን የትህትና መጓደል ተደርጎ ይወሰዳል።
- ቱሚ (Tumi / তুমি)፡ እኩዮችን፣ የቤተሰብ አባላትን እና መካከለኛ ቅርበት ያላቸውን ሰዎች ለማነጋገር ያገለግላል። ይህ መካከለኛ የአክብሮት ደረጃ ነው።
- አፕኒ (Apni / আপনি)፡ እንግዶችን፣ በዕድሜ ከኛ የሚበልጡ ሰዎችን፣ የስራ ኃላፊዎችን እና የተከበሩ ሰዎችን ለማነጋገር የሚያገለግል የከፍተኛ አክብሮት መግለጫ ነው።
አንድ ተርጓሚ ከአማርኛ ወደ ቤንጋሊኛ ሲተረጉም በአማርኛው ፅሁፍ ውስጥ ያለውን ማህበራዊ አውድ በሚገባ መረዳት አለበት። ለምሳሌ በአማርኛ "እርስዎ መጡ" የሚለውን ወደ ቤንጋሊኛ ሲተረጉም "አፕኒ አሼছেন" (আপনি এসেছেন) መባል አለበት እንጂ "ቱሚ አሼጮ" (তুমি এসেছ) ከተባለ የአክብሮት ደረጃውን ዝቅ ያደርገዋል፤ ይህም በትልልቅ ስብሰባዎች ወይም በኦፊሴላዊ ሰነዶች ላይ ትልቅ ስህተት ተደርጎ ይወሰዳል። በአማርኛ "አንተ" ወይም "አንቺ" ተብሎ የተገለጸው ሀሳብም እንደየሁኔታው በቤንጋሊኛ ወደ "ቱሚ" ወይም "ቱይ" መለወጥ አለበት።
3. የባህል አውድ እና የፈሊጣዊ አባባሎች ትርጉም
ባህል የቋንቋ ልብ እንደመሆኑ መጠን ከአማርኛ ባህላዊ አገላለጾችን በቀጥታ ወደ ቤንጋሊኛ መተርጎም የማይቻልባቸው በርካታ አጋጣሚዎች አሏቸው። በአማርኛ ባህል ውስጥ በስፋት ጥቅም ላይ የሚውሉ የሀዘን፣ የደስታ፣ የምስጋና እና የቁጣ መግለጫዎች ከቤንጋሊኛ ማህበረሰብ ባህል ጋር ላይገናኙ ይችላሉ።
ለምሳሌ በአማርኛ "ሆዴ ባባ" ወይም "አንጀት አረረ" የሚሉትን ስሜት ገላጭ የሰውነት ክፍሎችን መሰረት ያደረጉ ፈሊጦች በቀጥታ ወደ ቤንጋሊኛ ከተረጎምናቸው ምንም ዓይነት ትርጉም አይሰጡም። በቤንጋሊኛ ባህል ውስጥም ስሜትን ለመግለፅ የሚያገለግሉ የራሳቸው የሆኑ ልምዶችና ፈሊጣዊ አባባሎች አሏቸው። ለምሳሌ በቤንጋሊኛ "ቡክ ፋተ ያዋ" (buk phete jawa) የሚለው አባባል። ትርጉሙ "ደረት መክፈል" ማለት ሲሆን ከፍተኛ ሀዘንን ለመግለጽ ያገለግላል።
ተርጓሚው ቃላትን በቀጥታ ከመተርጎም ይልቅ፣ በአማርኛው ውስጥ ያለውን ዋና መልዕክትና ስሜት ወስዶ በቤንጋሊኛ ተመሳሳይ ስሜትና መልዕክት ሊያስተላልፍ የሚችል ባህላዊ አገላለጽ መፈለግ አለበት። ይህንን ለማድረግ ደግሞ ተርጓሚው የሁለቱንም ማህበረሰቦች የአኗኗር ዘይቤ፣ ሃይማኖታዊ እሴቶች እና ታሪካዊ ዳራዎች ጠንቅቆ ማወቅ ይኖርበታል።
4. የስሞች መደቦች እና አመልካቾች (Classifiers)
በቤንጋሊኛ ሰዋስው ውስጥ "ክላሲፋየርስ" ወይም የስም አመልካቾች (Measure Words) ወሳኝ ሚና አላቸው። ይህ ባህሪ በአማርኛ ውስጥ በግልጽ የማይታይ በመሆኑ ለተርጓሚዎች ሌላው ትልቅ ፈተና ነው። በቤንጋሊኛ የስሙን ቅርፅ፣ መጠን እና ባህሪ መሰረት ያደረጉ አመልካቾችን መጠቀም ግድ ይላል።
በቤንጋሊኛ "ታ" (ta) ወይም "ቲ" (ti) የሚሉት ቅጥያዎች እንደ መጽሐፍ፣ ጠረጴዛ ላሉ ግዑዝ ነገሮች ወይም ለሰዎች የሚያገለግሉ ሲሆን፣ "ጆን" (jon) የሚለው ደግሞ ለሰዎች ብቻ የተወሰነ ነው። ለምሳሌ "አምስት ሰዎች" የሚለውን ለመግለጽ በቤንጋሊኛ "ፓንች ጆን ሎክ" (পাঁচ জন লোক) መባል አለበት። በአማርኛ ግን "አምስት ሰዎች" በሚለው ቀላል አወቃቀር እንገልጸዋለን። በተመሳሳይ መልኩ "መጽሐፉ" ለማለት "ቦይታ" (বইটা) ይባላል። በአማርኛ ውስጥ የሌሉትን እነዚህን የቤንጋሊኛ መለያዎች በትክክል አለመጠቀም አረፍተ-ነገሩ ሰዋስዋዊ ስህተት እንዲኖረውና ተፈጥሯዊ የቋንቋ ፍሰት እንዳይኖረው ያደርጋል።
5. የፊደላት፣ የስነ-ድምፅ እና የቃላት አጣጣፍ ልዩነቶች
አማርኛ የራሱ የሆነ የግዕዝ ፊደል አጠቃቀም ያለው ሲሆን፣ ቤንጋሊኛ ደግሞ የቤንጋሊ ፊደላትን (Bengali script) ይጠቀማል። በድምፅ አወጣጥ ረገድ ሁለቱም ቋንቋዎች የተለዩ በመሆናቸው፣ በተለይም የግል ስሞችን፣ የቦታ ስሞችን እና የሳይንስ ቃላትን ከአማርኛ ወደ ቤንጋሊኛ በሚገለበጥበት ጊዜ (Transliteration) ከፍተኛ ጥንቃቄ ያስፈልጋል።
በአማርኛ ውስጥ ያሉ አንዳንድ ድምፆች (ለምሳሌ፡ ጰ፣ ፀ፣ ጫ፣ ቃ) በቤንጋሊኛ ውስጥ ተመሳሳይ ድምፅ ላይኖራቸው ይችላል። በተመሳሳይ መልኩ በቤንጋሊኛ ውስጥ ያሉ የላንቃ እና የጉሮሮ ድምፆች (Aspirated sounds) በአማርኛ ውስጥ በቀላሉ አይገኙም። ተርጓሚው እነዚህን ድምፆች ወደ ሌላኛው ቋንቋ ሲቀይር ለዋናው ድምፅ በጣም የቀረበውን ፊደል መምረጥ ይኖርበታል። ይህ ካልሆነ ግን የስሞች ትርጉም ሊዛባ ወይም ለማንበብ አስቸጋሪ ሊሆን ይችላል።
6. ለተርጓሚዎች ተግባራዊ እና ስልታዊ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ቤንጋሊኛ የሚደረግን የትርጉም ጥራት ለማሻሻል እና ተደራሽነቱን ለማሳደግ ተርጓሚዎች የሚከተሉትን ስልታዊ እርምጃዎች መተግበር ይኖርባቸዋል፡
- አውዳዊ ንባብን ማዳበር፡ ፅሁፉን ከመተርጎምዎ በፊት ሙሉውን ምንጭ ፅሁፍ በማንበብ ዋናውን መልዕክት፣ የቃና ሁኔታ (Tone) እና የታለመለትን አንባቢ (Target Audience) በግልፅ መለየት። ይህ በትርጉም ውስጥ ሊፈጠሩ የሚችሉ ስህተቶችን አስቀድሞ ለመከላከል ይረዳል።
- የቃላት መዝገብ (Glossary) ማዘጋጀት፡ በተለይም ቴክኒካዊ፣ ህጋዊ ወይም የህክምና ፅሁፎችን በሚተረጉሙበት ጊዜ በሁለቱም ቋንቋዎች ተመጣጣኝ ትርጉም ያላቸውን ቃላት አስቀድሞ መለየትና ወጥነት ባለው መልኩ መጠቀም። ይህ በትርጉም ሥራ ላይ ወጥነትን ያረጋግጣል።
- በቀጥታ ትርጉም አለመጠመድ፡ ቃላትን በቃላት ከመተካት ይልቅ የዓረፍተ-ነገሩን ሙሉ ሀሳብ ተረድቶ በቤንጋሊኛ የቋንቋ ባህልና ዘይቤ መሰረት አዲስ አረፍተ-ነገር መገንባት。 ይህም ፅሁፉ አንባቢውን እንዲስብ ያደርገዋል።
- ባለሙያዎችን ማማከርና ግምገማ ማድረግ፡ የተተረጎመው ፅሁፍ በቤንጋሊኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች ዘንድ ተፈጥሯዊና ትክክለኛ መሆኑን ለማረጋገጥ የአፍ መፍቻ ቋንቋቸው ቤንጋሊኛ በሆኑ ባለሙያዎች (Native Editors) ማስገምገም። ይህ የትርጉሙን ጥራት ወደ ላቀ ደረጃ ያሸጋግረዋል።
የማጠቃለያ ሀሳብ
በአጠቃላይ ከአማርኛ ወደ ቤንጋሊኛ መተርጎም ሰፊ ስነ-ልሳናዊ እውቀትን ብቻ ሳይሆን ጥልቅ የባህል ግንዛቤን የሚጠይቅ ጥበብ ነው። የሰዋስው ልዩነቶችን ማክበር፣ የአክብሮት ደረጃዎችን በአግባቡ መጠቀም፣ የስም አመልካቾችን በትክክል መምረጥ እና ባህላዊ አውዶችን መረዳት የተሳካ ትርጉም ለማምጣት መሰረታዊ ጉዳዮች ናቸው። ተርጓሚዎች እነዚህን መርሆች በመከተል በሁለቱ ታላላቅ ባህሎች መካከል ጠንካራ የኮሙኒኬሽን ድልድይ መፍጠር ይችላሉ።