ከአማርኛ ወደ ኮሳኛ (Xhosa) መተርጎም ሁለት ፍጹም የተለያየ መዋቅር፣ ታሪክ እና የባህል መሠረት ያላቸውን የአፍሪካ ቋንቋዎች የሚያገናኝ አስደናቂ የስነ-ልሳን ድልድይ ነው። አማርኛ የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ሰፊ ተናጋሪ ያለውና የራሱ የሆነ የፊደል ገበታ (ግዕዝ) ያለው ቋንቋ ነው። በሌላ በኩል፣ ኮሳኛ በደቡብ አፍሪካ ውስጥ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ተናጋሪዎች ያሉት፣ በባንቱ (Bantu) ቋንቋዎች ቤተሰብ ስር የሚመደብ እና በላቲን ፊደላት የሚጻፍ ቋንቋ ነው። እነዚህን ሁለት ቋንቋዎች ማስተርጎም ከፍተኛ የሆነ የቋንቋ እውቀትን ብቻ ሳይሆን፣ የሁለቱን ማህበረሰቦች ባህል፣ ስነ-ጽሁፍ እና ልማዳዊ አገላለጾች በጥልቀት መረዳትን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ኮሳኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ተግዳሮቶችን፣ መዋቅራዊ ልዩነቶችን እና ውጤታማ የትርጉም ስራዎችን ለመስራት የሚያስችሉ ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር ያቀርባል።
የዓረፍተ ነገር ቅደም ተከተል እና ሰዋሰዋዊ ልዩነቶች
አማርኛ እና ኮሳኛ በዓረፍተ ነገር አወቃቀራቸው ፍጹም የተለያየ መንገድን ይከተላሉ። በአማርኛ ቋንቋ ውስጥ ዋነኛው የዓረፍተ ነገር ቅደም ተከተል ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) ነው። ይህ ማለት በአማርኛ አረፍተ ነገር ሲገነባ ግሡ ሁልጊዜም በስተመጨረሻ ላይ ይቀመጣል። ለምሳሌ “ዮሐንስ መጽሐፉን አነበበ” በሚለው ዓረፍተ ነገር ውስጥ “አነበበ” የሚለው ግሥ በስተመጨረሻ ይገኛል። በአንጻሩ፣ የኮሳኛ ቋንቋ የሚከተለው የዓረፍተ ነገር ቅደም ተከተል ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) ነው። ይህ መዋቅር እንደ እንግሊዝኛ ወይም ፈረንሳይኛ ላሉ የአውሮፓ ቋንቋዎች የቀረበ ሲሆን፣ ትርጉም በሚሰራበት ጊዜ ሙሉ በሙሉ የአረፍተ ነገሩን ቅርጽ መቀየርን ይጠይቃል።
አንድ ተርጓሚ ከአማርኛ ወደ ኮሳኛ በሚተረጉምበት ወቅት የአማርኛውን የኋሊት የሚሄድ የዓረፍተ ነገር ግንባታ ወደ ኮሳኛ ቀጥተኛ መዋቅር መለወጥ አለበት። ይህ ሽግግር ቀላል የማይባሉ ስህተቶችን ሊያስከትል ይችላል። በተለይም ረጅምና ውስብስብ የሆኑ የአማርኛ ዓረፍተ ነገሮችን በሚተረጉሙበት ጊዜ፣ ዋናውን መልዕክት ሳይለቁ የአረፍተ ነገሩን ክፍሎች በትክክል ማዋቀር የትርጉሙን ተነባቢነት እና ተፈጥሯዊነት ለመጠበቅ ወሳኝ ነው።
የስም መደቦች (Noun Classes) እና የጾታ ስምምነት
ሌላው እጅግ አስቸጋሪ እና ትኩረት የሚሻው የስነ-ልሳን ልዩነት በስም መደቦች ዙሪያ የሚገኘው ሰዋሰዋዊ ሥርዓት ነው። አማርኛ ሁለት ሰዋሰዋዊ ጾታዎችን (ተባዕት እና አንስት) የሚጠቀም ሲሆን፣ እነዚህም በግሥ፣ በአመልካች ተውላጠ ስሞች እና በቅጽሎች ላይ ተጽዕኖ ያሳድራሉ። በአንጻሩ በኮሳኛ ቋንቋ ውስጥ የጾታ ክፍፍል የለም፤ ይልቁንም ቋንቋው ከ15 በላይ የስም መደቦች (Noun Classes) አሉት። እነዚህ የስም መደቦች ስሞችን በሰዎች፣ በእንስሳት፣ በዕፅዋት፣ በመሣሪያዎች፣ በረቂቅ ፅንሰ-ሀሳቦች እና በሌሎችም ክፍሎች ይመድቧቸዋል።
እያንዳንዱ የስም መደብ የራሱ የሆነ ቅጥያ (Prefix) አለው፣ እናም በዓረፍተ ነገሩ ውስጥ የሚገኙት ሌሎች ቃላት (ግሦች፣ ቅጽሎች እና ተውላጠ ስሞች) ከዚህ ስም ጋር ለመስማማት በቅጥያ መልክ መቀየር አለባቸው። ይህ “የስምምነት ሥርዓት” (Concord System) በኮሳኛ ሰዋስው ውስጥ እጅግ ውስብስብ ክፍል ነው። ከአማርኛ ወደ ኮሳኛ የሚተረጎም ባለሙያ በአማርኛ ውስጥ ያለውን ባለቤት ወይም ተሳቢ ወደ ኮሳኛ ሲቀይር፣ ስሙ በየትኛው መደብ ውስጥ እንደሚወድቅ ጠንቅቆ ማወቅ አለበት። ስህተት ከተፈጠረ፣ ዓረፍተ ነገሩ ሙሉ በሙሉ ሰዋሰዋዊ ይዘቱን ያጣል፣ አልፎ ተርፎም ለመረዳት አስቸጋሪ ይሆናል።
የተሳቢ ቅጥያዎች እና የአባባሎች ዝርዝር ባህሪያት
አማርኛ እጅግ የበለፀገ የአገላለጽ ባህል ያለው ቋንቋ ነው። በአማርኛ ውስጥ ያሉ ግሦች ብዙ ሰዋሰዋዊ መረጃዎችን በአንድ ቃል ውስጥ መያዝ ይችላሉ። ለምሳሌ “አልነገረችውም” የሚለው አንድ ቃል ባለቤቷን (እሷ)፣ ተሳቢውን (እሱን)፣ እና ክህደቱን (አል...ም) በአንድ ላይ አጣምሮ ይይዛል። ይህ “የቃላት መደራረብ” ወይም አግሉቲኔቲቭ (Agglutinative) ባህሪ በኮሳኛም ውስጥ በሰፊው ይገኛል። በኮሳኛም ግሦች ላይ የተለያዩ ቅጥያዎችን በመጨመር ጊዜን፣ አቅጣጫን፣ ግንኙነትን እና ሌሎች ሰዋሰዋዊ ይዘቶችን መግለጽ ይቻላል።
ሆኖም ግን፣ የሁለቱ ቋንቋዎች የቅጥያ አጠቃቀም ሁኔታ ይለያያል። በአማርኛ ውስጥ ያሉት ቅጥያዎች በቃሉ መጨረሻ ወይም መጀመሪያ ላይ በሚገባ ተደራርበው የሚቀመጡ ሲሆን፣ በኮሳኛ ደግሞ በቃሉ መጀመሪያ ላይ (Prefixes) የሚደረደሩት ክፍሎች ይበልጣሉ። ይህ በትርጉም ሂደት ላይ ትልቅ ጥንቃቄን ይፈልጋል። ተርጓሚው የአማርኛውን ቃል ውስጣዊ ሰዋሰዋዊ መዋቅር ፈትቶ ወደ ኮሳኛ ተመጣጣኝ የቅጥያ ስብስብ መለወጥ አለበት።
የባህል ልሳን ድልድይ እና የፈሊጣዊ አባባሎች ትርጉም
ትርጉም ማለት ቃላትን ከቃላት ጋር ማዛመድ ብቻ ሳይሆን ባህልን ከባህል ማገናኘት ጭምር ነው። የአማርኛ ቋንቋ ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሃይማኖት፣ ከታሪክ፣ ከገጠር ህይወት እና ከሀገራዊ እሴቶች ጋር በጥብቅ የተሳሰሩ በርካታ ፈሊጣዊ አባባሎች (Idioms) እና ምሳሌያዊ ንግግሮች አሉት። በሌላ በኩል ኮሳኛ የደቡብ አፍሪካን የ“ኡቡንቱ” (Ubuntu - ሰው በሰውነቱ ሰው ነው የሚል ፍልስፍና)፣ የጎሳ ስርአት እና የአካባቢውን የተፈጥሮ መልክአ-ምድር ያንጸባርቃል።
ለምሳሌ “እጅግ ከባድ ዝናብ ዘነበ” ለማለት በአማርኛ “ሰማይ ተቀደደ” ሊባል ይችላል። በኮሳኛ ደግሞ ይህንን ለመግለጽ የራሳቸው የባህል ፈሊጥ አላቸው። ተርጓሚው ቃላቱን በቀጥታ (Literal Translation) ከተረጎማቸው ትርጉሙ ሙሉ በሙሉ ይበላሻል ወይም ትርጉም አልባ ይሆናል። ስለዚህ ተርጓሚው በአማርኛ የተነገረውን ምስላዊ መግለጫ ትርጉም ተረድቶ፣ በኮሳኛ ተመሳሳይ ስሜትና መልዕክት ሊያስተላልፍ የሚችልን አገላለጽ መፈለግ አለበት። ይህም ከፍተኛ የባህል ንቃትንና የሁለቱን ማህበረሰቦች የአኗኗር ዘይቤ ማወቅን ይጠይቃል።
ከአማርኛ ወደ ኮሳኛ ስኬታማ ትርጉም ለማድረግ የሚረዱ መመሪያዎች
- ቀጥተኛ ትርጉምን ማስወገድ፡ ቃላትን በቃላት መተርጎም ሁልጊዜም ወደ ስህተት ይመራል። በተለይም በአማርኛ እና በኮሳኛ መካከል ባለው ሰፊ መዋቅራዊ ልዩነት ምክንያት የዓረፍተ ነገሩን አጠቃላይ መልዕክት በመረዳት በኮሳኛ የተፈጥሮ አገላለጽ ዘይቤ መጻፍ ያስፈልጋል።
- የስም መደቦችን ጠንቅቆ ማጥናት፡ የኮሳኛን የስም መደቦች እና ከእነሱ ጋር የሚስማሙትን ቅጥያዎች ጠንቅቆ ማወቅ ሰዋሰዋዊ ስህተቶችን ለመከላከል የመጀመሪያው እርምጃ ነው።
- የባህል አቻዎችን መፈለግ፡ በአማርኛ ውስጥ ያሉትን ፈሊጦች፣ ምሳሌያዊ አነጋገሮች እና የባህል ቃላት በቀጥታ ከመተርጎም ይልቅ በኮሳኛ ቋንቋ ውስጥ የሚገኙትን የባህል አቻዎቻቸውን (Cultural Equivalents) መጠቀም ተገቢ ነው።
- የቃላት መዝገብ ማዘጋጀት፡ በተለይ የቴክኖሎጂ፣ የህግ፣ የህክምና ወይም የሳይንስ ጽሑፎችን በሚተረጎምበት ጊዜ፣ በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ወጥ የሆነ የትርጉም ቃላት መዝገብ (Glossary) አስቀድሞ ማዘጋጀት ስራውን ቀልጣፋ ያደርገዋል።
- በአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች ማረጋገጥ፡ የተጠናቀቀውን የትርጉም ስራ በኮሳኛ አፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች ወይም በባለሙያ አርታኢዎች ማስገምገም እና ማረም የትርጉሙን ጥራት ወደ ላቀ ደረጃ ያደርሰዋል።
የትርጉም ቴክኖሎጂ እና የወደፊት ተስፋዎች
በአሁኑ ጊዜ የትርጉም ቴክኖሎጂዎች እና የትርጉም ረዳት ሶፍትዌሮች (CAT Tools) ስራዎችን እያቀለሉ ይገኛሉ። ሆኖም ግን ለአማርኛ እና ለኮሳኛ ቋንቋዎች ያሉ የዲጂታል ግብዓቶች (Language Resources) ገና በመበልጸግ ላይ ናቸው። እንደ ጉግል ትራንስሌት ያሉ አውቶማቲክ የትርጉም ማሽኖች በእነዚህ ቋንቋዎች መካከል የሚሰጡት አገልግሎት ውስን እና ሰዋሰዋዊ ስህተቶች የበዙበት ነው። ስለዚህ የሰው ልጅ ተርጓሚዎች ሚና እና የባለሙያዎች ጥንቃቄ የተሞላበት ስራ አሁንም ቢሆን ወደር የለውም።
ለማጠቃለል፣ ከአማርኛ ወደ ኮሳኛ መተርጎም ሰፊ ስልጠና፣ ትዕግስት እና ተከታታይ ጥናት የሚጠይቅ ስራ ነው። መዋቅራዊ ልዩነቶችን በሚገባ በመረዳት፣ የስም መደቦችን በአግባቡ በመተግበር እና የባህል ይዘቶችን በጥንቃቄ በማስተላለፍ፣ በምስራቅ እና በደቡብ አፍሪካ ህዝቦች መካከል ያለውን የመገናኛ ድልድይ ይበልጥ ማጠናከር ይቻላል።