Լեզվաբանական ընդհանուր համատեքստ և համեմատություն
Հայերեն և նորվեգերեն լեզուների միջև թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ լեզվաբանական մարտահրավեր։ Թեև երկու լեզուներն էլ պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, դրանց զարգացման ուղիները տարբեր են եղել։ Հայերենը կազմում է առանձին ճյուղ, որն աչքի է ընկնում իր սինթետիկ և մասնակի կցական (ագլյուտինատիվ) կառուցվածքով, մինչդեռ նորվեգերենը հյուսիսգերմանական (սկանդինավյան) լեզու է, որն ունի վերլուծական (անալիտիկ) բնույթ։ Այս կառուցվածքային տարբերությունները պահանջում են ոչ միայն բառացի թարգմանություն, այլև նախադասությունների խորքային վերակառուցում և իմաստային հարմարեցում։ Լեզվական այս երկու համակարգերի ճշգրիտ փոխադրումը պահանջում է խորը գիտելիքներ թե՛ քերականական կառույցների, թե՛ մշակութային յուրահատկությունների վերաբերյալ։
Քերականական տարբերություններ և կառուցվածքային մարտահրավերներ
Հոլովական համակարգի փոխակերպումը
Ժամանակակից արևելահայերենն ունի յոթ հոլով (ուղղական, հայցական, սեռական, տրական, բացառական, գործիական, ներգոյական), որոնք արտահայտվում են հոլովական վերջավորություններով։ Ի հակադրություն դրա՝ ժամանակակից նորվեգերենը գրեթե ամբողջությամբ կորցրել է հոլովական համակարգը, բացառությամբ դերանունների (ուղղական և օբյեկտային ձևեր) և սեռական հոլովի (-s վերջավորություն)։ Հայերենի հոլովական իմաստները նորվեգերեն թարգմանելիս անհրաժեշտ է օգտագործել համապատասխան նախդիրներ (preposisjoner) և կառուցել հստակ շարադասություն։
- Բացառական հոլով. Հայերենի «քաղաքից» ձևը նորվեգերենում դառնում է «fra byen» (քաղաքից)։
- Գործիական հոլով. «Գրչով» բառը թարգմանվում է որպես «med en penn» (գրչի օգնությամբ/միջոցով)։
- Ներգոյական հոլով. «Սենյակում» արտահայտությունը նորվեգերենում պահանջում է «i rommet» նախդիրը։
Քերականական սեռի առկայությունը
Հայերենում քերականական սեռ գոյություն չունի, ինչը նշանակում է, որ գոյականները չեն բաժանվում արական, իգական կամ չեզոք խմբերի։ Նորվեգերենն ունի երեք քերականական սեռ՝ արական (hankjønn), իգական (hunkjønn) և չեզոք (intetkjønn)։ Թարգմանիչը պետք է քաջատեղյակ լինի նորվեգերենի գոյականների սեռերին, քանի որ դրանցից են կախված որոշյալ և անորոշ հոդերը, ինչպես նաև ածականների համաձայնեցումը։ Հատկապես բարդ է հայերենի դերանունների թարգմանությունը նորվեգերեն, որտեղ անձնական դերանունները տարբերակվում են ըստ սեռի (han՝ նա-արական, hun՝ նա-իգական)։
Որոշյալ և անորոշ հոդեր
Հայերենում որոշյալությունը արտահայտվում է գոյականին կից «ը» կամ «ն» հոդով, իսկ անորոշությունը՝ «մի» դերանվամբ կամ հոդի բացակայությամբ։ Նորվեգերենում անորոշությունը նշվում է նախադաս գոյականական հոդերով (en, ei, et), իսկ որոշյալությունը՝ գոյականի վերջավորության փոփոխությամբ (ետադաս հոդով)։ Օրինակ՝ «տուն» (անորոշ) - «et hus», «տունը» (որոշյալ) - «huset»։ Այս համակարգերի ճիշտ փոխակերպումը կարևոր է տեքստի բնական հնչողության և հոդերի սխալ կիրառումից խուսափելու համար։
Բայի ժամանակաձևերը և կրավորական սեռը
Հայերենի բայական համակարգը հարուստ է վերլուծական և սինթետիկ ձևերով։ Նորվեգերենն ունի ավելի պարզ բայական խոնարհում, որտեղ բայը չի փոխվում ըստ դեմքի և թվի։ Սակայն նորվեգերենում առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել օժանդակ բայերի կիրառմանը (ha, være, skulle, ville) և ժամանակների ճիշտ համաձայնեցմանը, հատկապես պայմանական և անցյալ ժամանակաձևերում։
Կրավորական սեռի արտահայտման համար նորվեգերենն օգտագործում է երկու հիմնական կառույց՝ բայական վերջավորությամբ (-s կրավորական, օրինակ՝ «skrives» - «գրվում է») կամ վերլուծական կերպով՝ «bli» բայի օգնությամբ (օրինակ՝ «bli skrevet»)։ Թարգմանչի խնդիրն է որոշել, թե որ ձևն է ավելի բնական տվյալ համատեքստում. -s կրավորականը հիմնականում կիրառվում է հրահանգներում, կանոններում և հայտարարություններում, մինչդեռ «bli»-ով կառույցն ավելի տարածված է կոնկրետ գործողություններ նկարագրելիս։
Շարադասություն և նախադասության կառուցվածք (V2 կանոնը)
Հայերենում շարադասությունը հարաբերականորեն ազատ է։ Թեև սովորական կառուցվածքն է Ենթակա-Ստորոգյալ-Լրացում (SVO), շեշտադրումից կամ ոճից կախված՝ բայը կամ ենթական կարող են փոխել իրենց տեղերը առանց նախադասության հիմնական իմաստը խաթարելու։
Նորվեգերենը խիստ հետևում է V2 կանոնին (Verb Second rule)։ Սա նշանակում է, որ պատմողական նախադասության մեջ լրացված լինելու դեպքում բայը միշտ պետք է լինի երկրորդ տեղում (երկրորդ լեզվաբանական տարրը)։ Եթե նախադասությունը սկսվում է պարագայական լրացումով (օրինակ՝ ժամանակի կամ տեղի), ենթական և ստորոգյալը կատարում են շրջադասություն (inversion)։
Հայերեն «Այսօր ես գնում եմ դպրոց» նախադասությունը նորվեգերեն ուղիղ թարգմանելիս պետք է շարադասվի այսպես. «I dag går jeg til skolen» (Այսօր գնում եմ ես դպրոց), որտեղ «går» (գնալ) բայը զբաղեցնում է երկրորդ հորիզոնականը։ Այս կանոնի խախտումը թարգմանության մեջ կոպտագույն սխալ է համարվում և անմիջապես մատնում է ոչ մայրենի լեզվակրի աշխատանքը։
Մշակութային համատեքստ և լոկալիզացիա
Bokmål թե Nynorsk
Նորվեգերենն ունի երկու պաշտոնական գրավոր ձև՝ Բուկմոլ (Bokmål) և Նյունորսկ (Nynorsk)։ Բուկմոլն ավելի լայնորեն տարածված է և օգտագործվում է բնակչության մեծամասնության, լրատվամիջոցների և բիզնես գրագրության մեջ։ Նյունորսկն ավելի շատ հիմնված է արևմտյան նորվեգական բարբառների վրա։ Թարգմանությունն իրականացնելիս անհրաժեշտ է նախապես հստակեցնել թիրախային լեզվական տարբերակը. ճնշող մեծամասնությամբ դեպքերում պահանջվում է հենց Բուկմոլ տարբերակը։
Ոճական առանձնահատկություններ և էթիկետ
Նորվեգական հասարակությունը հայտնի է իր հավասարապաշտական (էգալիտար) մշակույթով։ Դա արտացոլվում է նաև լեզվում։ Նորվեգերենում հարգական դիմելաձևերը (ինչպիսիք են հայերենի «Դուք»-ը) գրեթե չեն օգտագործվում առօրյա կամ նույնիսկ գործարար շփումներում։ Բոլորին դիմում են «դու» (du) ձևով, բացառությամբ թագավորական ընտանիքի անդամների։ Հայերենի չափազանց պաշտոնական, հարգալից կամ ծաղկուն նախադասությունները նորվեգերեն թարգմանելիս պետք է պարզեցվեն և դարձվեն ավելի անմիջական, որպեսզի չթվան արհեստական կամ չափազանցված։
Իդիոմներ և մշակութային իրողություններ
Սկանդինավյան կենսակերպը սերտորեն կապված է բնության և եղանակային պայմանների հետ։ Նորվեգերենն ունի հարուստ բառապաշար ձյան տեսակների, ցրտի, դահուկավազքի և բնության մեջ ժամանակ անցկացնելու վերաբերյալ (օրինակ՝ «friluftsliv» հասկացությունը, որը նշանակում է բացօթյա ակտիվ կյանք)։ Հայերեն տեքստերում հանդիպող ազգային իրողությունները, ավանդական կենցաղային պատկերները թարգմանելիս անհրաժեշտ է կիրառել նկարագրական թարգմանություն կամ լոկալիզացիա՝ հաշվի առնելով նորվեգացի ընթերցողի մշակութային ընկալումը։
Գործնական խորհուրդներ որակյալ թարգմանության համար
Հայերենից նորվեգերեն բարձրորակ թարգմանություն ապահովելու համար մասնագետներին խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ կանոններին.
- Նախդիրների համակարգի ուսումնասիրություն. Մի վստահեք բառարանային ուղղակի թարգմանությանը։ Նորվեգերենի նախդիրների կիրառությունը հաճախ կայուն կապակցությունների (collocations) մաս է կազմում, և սխալ նախդիրի ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը։
- Բարդ գոյականների կազմություն. Ի տարբերություն հայերենի, որտեղ լրացում-լրացյալ հարաբերությունը հաճախ արտահայտվում է առանձին բառերով, նորվեգերենում ընդունված է կազմել բարդ բառեր (sammensatte ord)։ Օրինակ՝ «թարգմանչական ծրագիր» - «oversettelsesprogram» (մեկ բառով)։ Սխալ է դրանք առանձին գրելը (særskriving), ինչը հաճախ հանդիպում է սկսնակ թարգմանիչների մոտ։
- Տեքստի պարզեցում և հստակություն. Խուսափեք երկարաշունչ և բարդ ստորադասական նախադասություններից։ Նորվեգական գրավոր ոճը նախընտրում է հստակ, կարճ և տրամաբանորեն կապակցված կառույցներ, որոնք հեշտ ընթեռնելի են։
- Տեղայնացում և սրբագրում. Թարգմանությունը ավարտելուց հետո տեքստը պարտադիր պետք է անցնի սրբագրում նորվեգերենի կրողի (native speaker) կողմից, ով կկարողանա շտկել ոճական թերությունները, ստուգել տերմինաբանությունը և ապահովել բնական հնչողությունը։