Að þýða texta á milli íslensku og japönsku er einhver flóknasta áskorun sem þýðandi getur tekist á við. Þessi tvö tungumál eiga sér enga sameiginlega sögu, tilheyra gjörólíkum málaættum og endurspegla menningarheima sem standa hvor sínum megin á hnettinum. Íslenska er beygingaríkt germanskt tungumál með flókna formgerð og forna sögu, á meðan japanska er skeytiskeytt (agglutinative) tungumál sem byggir á flóknu kerfi kurteisisstiga og táknrænu ritkerfi. Til þess að þýðing á milli þessara mála heppnist vel þarf meira en bara orðabók; það krefst djúps skilnings á málfræðilegum strúktúr, félagslegu samhengi og menningarlegum blæbrigðum.
Setningagerð og orðaröð: Frá SVO til SOV
Stærsta málfræðilega hindrunin þegar þýtt er úr íslensku yfir í japönsku er grundvallarmunurinn á orðaröð. Íslenska fylgir yfirleitt SVO-mynstrinu (Frumlag - Sagnorð - Andlag), þótt orðaröðin geti verið sveigjanleg vegna ríkrar fallbeygingar. Dæmigerð íslensk setning væri: „Ég les bókina.“
Japanska fylgir hins vegar ströngu SOV-mynstri (Frumlag - Andlag - Sagnorð). Í japönsku kemur sagnorðið alltaf aftast í setningunni. Sama setning á japönsku væri uppbyggð svona: „Ég [frumlag] bókina [andlag] les [sagnorð]“ (Watashi wa hon o yomu). Fyrir þýðandann þýðir þetta að hann verður að endurskipuleggja hugsunina algjörlega. Þegar þýtt er úr íslensku þarf að bíða eftir að sagnorðið sé staðsett í lok setningarinnar á japönsku, sem breytir flæði og hrynjandi textans verulega.
Fallbeygingar gegn sagnögnunum (Joshi)
Íslenska er þekkt fyrir flókið fallbeygingakerfi þar sem nafnorð, lýsingarorð og fornöfn beygjast í fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall, eignarfall) í þremur kynjum. Beygingarnar sýna hlutverk hvers orðs í setningunni.
Japanska hefur engar fallbeygingar í evrópskum skilningi og nafnorð breyta ekki um form eftir kyni eða tölu. Þess í stað notar japanska sérstakar agnir (助詞 - joshi) sem eru hengdar aftan á nafnorð til að gefa til kynna málfræðilegt hlutverk þeirra. Til dæmis gefur ögnin „wa“ eða „ga“ til kynna frumlagið, „o“ gefur til kynna beint andlag, og „ni“ eða „de“ sýna staðsetningu eða stefnu. Þýðandi sem vinnur með íslensku og japönsku verður að ná fullkomnu valdi á því hvernig íslensku föllin varpast yfir á þessar japönsku agnir til að tryggja að merkingin glatist ekki eða breytist í flutningnum.
Kurteisisstig og félagsleg samskipti: Keigo
Á Íslandi ríkir mikill jöfnuður í samskiptum. Íslendingar nota þú-formið nánast undantekningarlaust og ávarpa alla á fyrsta nafni, hvort sem um er að ræða forseta landsins, kennara eða vini. Þetta endurspeglast í tungumálinu sem hefur nánast alveg lagt af formlegt ávarp (þérun).
Í Japan er staðan gjörólík. Japanskt samfélag er mjög stigskipt og tungumálið endurspeglar það með flóknu kerfi kurteisimáls sem kallast Keigo (敬語). Keigo skiptist í þrjá meginflokka:
- Teineigo (丁寧語): Almennt kurteislegt mál, notað í daglegum samskiptum við ókunnuga eða fólk á svipuðu plani.
- Sonkeigo (尊敬語): Hátíðlegt mál eða virðingarmál, notað til að sýna viðmælanda eða þriðja aðila virðingu (t.d. viðskiptavinum eða yfirmönnum).
- Kenjougo (謙譲語): Auðmýktarmál, notað þegar rætt er um sjálfan sig eða eigin hóp til að upphefja viðmælandann.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í japönsku verður þýðandinn að greina samhengi textans vandlega. Hver er að tala við hvern? Hvert er félagslegt samband þeirra? Ef íslenskur viðskiptatexti sem er skrifaður á vinalegum og persónulegum nótum er þýddur beint yfir á japönsku án viðeigandi kurteisisstiga, getur það virkað dónalegt eða ófagmannlegt. Þýðandinn þarf því oft að endurskrifa tóninn algjörlega til að hann passi við japanska menningarhefð.
Ritkerfið og umritun íslenskra nafna
Íslenska notar latneska stafrófið með nokkrum séríslenskum stöfum (ð, þ, æ, ö). Japanska notar hins vegar þrjú mismunandi ritkerfi í samsetningu: Kanji (kínversk tákn sem tjá hugtök), Hiragana (atkvæðaletur fyrir málfræðileg atriði og innlend orð) og Katakana (atkvæðaletur notað fyrir erlend tökuorð og nöfn).
Þegar íslensk sérnöfn, fyrirtækjaheiti eða landfræðileg heiti eru þýdd yfir á japönsku verður að nota Katakana til að umrita hljóðin. Þetta getur verið flókið þar sem japanska hefur miklu færri hljóð en íslenska. Til dæmis inniheldur japanska ekki hljóð eða hljóðtengingar eins og „þ“, „ð“ eða flókna samhljóðaklasi (eins og „stfr“). Þess vegna verður „Reykjavík“ að レイキャビク (Reikyabiku) og „Þór“ verður að トール (Tōru). Þýðandi verður að fylgja viðurkenndum reglum um hljóðritun til að tryggja að japanskir lesendur geti borið nöfnin fram á skiljanlegan hátt.
Menningarleg staðfæring og orðatiltæki
Menningarmunurinn á milli Íslands og Japans kemur skýrt fram í orðatiltækjum og myndmáli. Íslenskt myndmál tengist oft sjómennsku, landbúnaði, veðri og norrænni goðafræði. Að segja að einhver sé „kominn á hálan ís“ eða að það sé „bræla“ á sjónum eru hugtök sem krefjast menningarlegrar útskýringar eða hliðstæðu á japönsku.
Japanskt myndmál tengist aftur á móti oft náttúrunni (sérstaklega árstíðaskiptum), búddisma, sjálfsaga og samfélagslegri samheldni. Hugtök eins og „Ganbaru“ (að leggja sig allan fram og gefast aldrei upp) eða „Mono no aware“ (hryggð yfir hverfulleika tilverunnar) eiga sér engar beinar þýðingar á íslensku. Góður þýðandi reynir ekki að þýða slík orð bókstaflega heldur leitar að menningarlegum ígildum sem vekja sömu tilfinningu hjá japanska lesandanum og frumtextinn gerði hjá þeim íslenska.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Skilgreindu markhópinn: Ákvarðaðu strax í upphafi hvaða kurteisisstig (Keigo) hentar textanum. Þetta hefur áhrif á val á sagnbeygingum og orðaforða í hverri einustu setningu.
- Forðastu bókstaflegar þýðingar: Leyfðu þér að brjóta upp íslensku setningarnar og endurraða þeim á þann hátt sem er náttúrulegur fyrir japanska málnotendur.
- Gefðu gaum að óbeinum skilaboðum: Japönsk samskipti eru oft mjög óbein (high-context). Þar sem Íslendingar eru almennt mjög kröftugir og skýrir í máli gæti þurft að mýkja fullyrðingar á japönsku svo þær virki ekki of árásargjarnar.
- Yfirlesari er nauðsynlegur: Vegna þess hve málin eru ólík er mikilvægt að fá innfæddan japanskan yfirlesara til að fara yfir textann til að tryggja að málfarið sé hnökralaust og eðlilegt.