Қазіргі жаһандану дәуірінде әртүрлі тілдік топтарға жататын халықтар арасындағы мәдени, экономикалық және саяси байланыстар қарқынды дамып келеді. Осы орайда, түркі тілдерінің көрнекті өкілі – қазақ тілі мен оңтүстік славян тілдер тобына кіретін словен тілі арасындағы аударма процесі ерекше ғылыми және практикалық қызығушылық тудырады. Қазақстан мен Словения арасындағы дипломатиялық және сауда-саттық қатынастардың нығаюы бұл бағыттағы сапалы аударма қызметіне деген сұранысты едәуір арттырды. Дегенмен, бұл екі тілдің құрылымдық, генетикалық және типологиялық тұрғыдан мүлдем екі бөлек жүйеге жатуы аудармашылардан тек жоғары кәсіби дайындықты ғана емес, сонымен қатар терең лингвистикалық және мәдени-әлеуметтік білімді талап етеді. Төменде қазақ тілінен словен тіліне аудару процесінің негізгі нюанстары, грамматикалық қиындықтары мен кәсіби мамандарға арналған практикалық кеңестер егжей-тегжейлі қарастырылады.
Тілдік құрылымдардың айырмашылығы: Агглютинативті және флективті жүйелер
Қазақ және словен тілдерінің ең басты лингвистикалық айырмашылығы олардың морфологиялық құрылымында жатыр. Қазақ тілі – агглютинативті тілдердің қатарына жатады. Бұл жүйеде сөз түбірі өзгеріссіз сақталып, оған жұрнақтар мен жалғаулар белгілі бір қатаң тәртіппен, бірінен соң бірі жалғанады. Бұл ретте әрбір қосымша нақты бір грамматикалық мағынаны білдіреді (мысалы, көптік, тәуелдік немесе септік жалғаулары). Ал словен тілі – флективті (синтетикалық) тілдер тобына жатады. Флективті жүйеде бір ғана қосымша (флексия) бір мезгілде бірнеше грамматикалық мағынаны (мысалы, сөздің тегін, септігін және санын) қатар білдіре алады. Бұл ерекшелік аударма барысында сөздердің мағыналық және грамматикалық жүктемесін дәл беруде үлкен қиындықтар тудырады.
Сонымен қатар, синтаксистік деңгейдегі сөздердің орын тәртібі де екі тілде екі түрлі заңдылықтарға бағынады. Қазақ тілінде стандартты сөз қалыптасу тәртібі SOV (Бастауыш - Тұрлаусыз мүшелер - Баяндауыш) үлгісіне бағынады, яғни сөйлемдегі іс-әрекетті білдіретін етістік әрқашан сөйлемнің соңында орналасады. Ал словен тілінде еркін сөз тәртібі қолданылғанымен, негізгі құрылым SVO (Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) жүйесіне негізделген. Осыған байланысты, аудармашы қазақша мәтіндегі ойды словен тіліне аударғанда сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібін толығымен өзгертіп, словен тілінің синтаксистік нормаларына сәйкес қайта құрылымдауы қажет.
Грамматикалық категориялардың сәйкес келмеуі және оларды шешу жолдары
Аударма процесіндегі ең үлкен лингвистикалық кедергілердің бірі – екі тілдегі грамматикалық категориялардың алшақтығы. Қазақ және словен тілдерін салыстырғанда келесі маңызды аспектілерге назар аударған жөн:
- Грамматикалық тек (Род) категориясы: Қазақ тілінде грамматикалық тек категориясы мүлдем жоқ. "Ол" есімдігі ер адамға да, әйел адамға да, жансыз заттарға да бірдей қолданыла береді. Ал словен тілінде үш тек бар: еркек тегі (moški spol), әйел тегі (ženski spol) және орта тек (srednji spol). Бұл тектер есімдіктердің, сын есімдердің және етістіктердің өткен шақ формаларының өзгеруіне тікелей әсер етеді. Аудармашы мәтіннің контексіне қарай іс-әрекеттің немесе заттың қай жынысқа қатысты екенін анықтап, дұрыс форманы таңдауы тиіс.
- Қос сандық категория (Dvojina): Словен тілі – дүние жүзіндегі өте сирек кездесетін, жекеше және көпше түрден бөлек, қос сандық (dual) категориясын белсенді қолданатын санаулы тілдердің бірі. Егер әңгіме нақты екі адам немесе екі зат туралы болса, словен тілінде арнайы жалғаулар мен есімдіктер қолданылады. Қазақ тілінен аударғанда екі затқа қатысты айтылған сөздерді словен тіліне міндетті түрде осы қос сандық формада аудару қажет.
- Септік жүйесінің айырмашылығы: Қазақ тілінде 7 септік бар, ал словен тілінде 6 септік қолданылады (imenovalnik, rodilnik, dajalnik, tožilnik, mestnik, orodnik). Словен тіліндегі септіктердің қолданылуы көбіне предлогтармен (алғышарттармен) тығыз байланысты. Қазақ тілінде предлогтардың болмауы және олардың орнына септік жалғаулары мен септеулік шылаулардың қолданылуы аудармашыдан сөз тіркестерін өзара сәйкестендіруде үлкен шеберлікті асыруды талап етеді.
Мәдени локализация және эквиваленттілік мәселесі
Кез келген сапалы аударманың негізгі мақсаты – мәтіннің ақпараттық мазмұнын ғана емес, сонымен бірге оның эмоционалдық, стильдік және мәдени жүгін сақтау. Қазақ халқының көшпелі мәдениеті мен ұлттық болмысына байланысты қалыптасқан бірегей ұғымдарды (реалийлерді) словен тіліне аудару үлкен ізденісті қажет етеді. Мысалы, "шаңырақ", "төр", "сыбаға", "асар", "сүйінші" сияқты сөздердің словен тілінде тікелей баламалары жоқ. Бұндай жағдайда аудармашы сипаттамалы аударма әдісін, транслитерацияны немесе мәтін астындағы арнайы лингвистикалық түсіндірмелерді қолдануға мәжбүр болады.
Сонымен қатар, фразеологизмдер мен мақал-мәтелдерді аударғанда сөзбе-сөз аударудан үзілді-кесілді бас тарту керек. Мәселен, қазақтың "тайға таңба басқандай" деген тұрақты сөз тіркесін словен тіліне аударғанда, оның мағыналық баламасы ретінде словендердің "жарық күндей анық" (jasno kot beli dan) деген фразеологизмін қолданған әлдеқайда табиғи әрі түсінікті болады. Мәдени локализация тілдің табиғилығын сақтап, словен оқырманының мәтінді жатырқамай қабылдауына мүмкіндік береді.
Қазақ тілінен словен тіліне аударушыларға арналған практикалық кеңестер
Бұл екі тілдің арасында жұмыс істейтін аудармашы мамандарға жұмыс сапасын арттыру үшін келесі маңызды кеңестерді есте сақтау ұсынылады:
- Мәтін контекстін алдын ала талдаңыз: Жеке сөздерді бөлек аудармай, сөйлемнің немесе бүкіл абзацтың мағыналық тұтастығына назар аударыңыз. Қазақ тіліндегі көптеген сөздердің мағынасы негізінен нақты мәтін контекстінде ғана толық ашылады.
- Предлогтардың қолданылуын мұқият зерттеңіз: Словен тіліндегі предлогтар сөйлемдегі сөздердің байланысын реттеп қана қоймай, септік жалғауларының дұрыс таңдалуын да анықтайды. Предлогтар мен септіктердің тіркесу заңдылықтарын жете меңгеру қателіктерді азайтады.
- Етістіктің шақ және аспект категорияларын сәйкестендіріңіз: Словен тіліндегі етістіктердің аспектісі (perfective/imperfective) мен қазақ тіліндегі етістіктердің күрделі шақ жүйесін аударғанда мағыналық сәйкестікті дәл табуға тырысыңыз.
- Жанама сөздіктер мен ресурстарды тиімді пайдаланыңыз: Қазақша-словенше тікелей сөздіктердің тапшылығына байланысты, терминдердің мағынасын орыс немесе ағылшын тілдері арқылы тексеріп, одан кейін оларды словен тілінің түсіндірме сөздігімен (SSKJ - Slovar slovenskega knjižnega jezika) салыстыру арқылы нақтылау қажет.
Аударма процесіндегі технологияның рөлі және CAT құралдары
Қазіргі таңда машиналық аударма және жасанды интеллект технологиялары (Google Translate, DeepL және т.б.) қарқынды дамып жатқанымен, қазақ және словен тілдері сияқты сирек тіркесетін тілдік жұптар үшін олардың сапасы әлі де жеткіліксіз. Компьютерлік бағдарламалар көбінесе грамматикалық құрылымдарды шатастырып, мәтінді сөзбе-сөз аударуға бейім келеді. Сондықтан аударма процесінде CAT (Computer-Assisted Translation) құралдарын (мыс. SDL Trados, MemoQ, Smartcat) қолдану тиімді.
Аудармашыларға осы бағдарламаларда жеке терминологиялық глоссарийлер мен аударма жадын (Translation Memory) тұрақты түрде жинақтау ұсынылады. Бұл әсіресе заңгерлік, техникалық, экономикалық және ресми құжаттарды аударғанда терминологиялық бірізділікті сақтауға, қателіктерді айтарлықтай азайтуға және жұмыс өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Түптеп келгенде, қазақ тілінен словен тіліне кәсіби деңгейде аударма жасау – бұл жай ғана сөздерді алмастыру емес, екі түрлі мәдениет пен дүниетаным арасындағы интеллектуалды көпірді қалыптастыру. Лингвистикалық нюанстарды жете меңгеру, грамматикалық заңдылықтарды сақтау және заманауи технологиялық құралдарды тиімді үйлестіру арқылы аудармашы жоғары сапалы, оқырманға түсінікті мәтін дайындай алады.