Азыркы ааламдашуу доорунда ар башка тил үй-бүлөлөрүнө кирген тилдердин ортосундагы түз котормо өзгөчө мааниге ээ болууда. Түрк тилдер тобуна кирген, агглютинативдик түзүлүшкө ээ кыргыз тилинен банту тилдер үй-бүлөсүнүн эң ири өкүлдөрүнүн бири болгон шона (чишона) тилине которуу процесси тилчилерден жана котормочулардан терең лингвистикалык даярдыкты жана маданий компетенттүүлүктү талап кылат. Бул макалада кыргыз-шона котормосунун негизги кыйынчылыктары, грамматикалык жана синтаксистик өзгөчөлүктөрү, ошондой эле маданий адаптациялоо ыкмалары деталдуу талданат.
Синтаксистик түзүлүш жана сүйлөм мүчөлөрүнүн тартиби
Кыргыз жана шона тилдеринин эң негизги айырмачылыгы сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартибинде (синтаксистик типологиясында) жатат. Кыргыз тили — классикалык SOV (Subject-Object-Verb / Ээ-Айкындооч-Баяндооч) тили болуп саналат. Бул системада баяндооч (этиш) ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Мисалы: "Мен (ээ) китепти (толуктооч) окудум (баяндооч)".
Ал эми шона тили — SVO (Subject-Verb-Object / Ээ-Баяндооч-Айкындооч) тили. Мында этиш ээден кийин жана толуктоочтон мурун жайгашат. Жогорудагы сүйлөм шона тилине түз которулганда төмөнкүдөй түзүлүшкө ээ болот: "Ndinoverenga bhuku" (мында "Ndi-" — мен/ээ, "-no-" — учур чактын көрсөткүчү, "-verenga" — окуу/этиш, ал эми "bhuku" — китеп/толуктооч). Бул айырмачылык котормочудан сүйлөмдүн курамын толугу менен кайра курууну жана ойду логикалык жактан шона тилинин эрежелерине ылайыкташтырууну талап кылат. Татаал, бир нече багыныңкы сүйлөмдөрдөн турган кыргызча тексттерди которууда маанилик байланышты жоготпоо үчүн сүйлөмдөрдү кыскартуу же бир нече жөнөкөй сүйлөмгө бөлүү сунушталат.
Агглютинацияга каршы зат атоочтордун класстар системасы
Кыргыз тили агглютинативдик тил катары сөздүн уңгусуна түрдүү мүчөлөрдүн ырааттуу жалганышы аркылуу жаңы маанилерди же грамматикалык формаларды жаратат. Мисалы, "досторубуздан" деген сөз "дос" (уңгу) + "-тор" (көптүк) + "-убуз" (таандык) + "-дон" (чыгыш жөндөмөсү) мүчөлөрүнөн турат. Мында ар бир мүчө так бир гана кызматты аткарат.
Шона тилинде болсо таптакыр башка, банту тилдерине мүнөздүү болгон зат атоочтордун класстар системасы (Noun Classes) иштейт. Шона тилинде 20га жакын зат атооч классы бар жана ар бир зат атооч белгилүү бир префикс (мүчө эмес, префикс — сөздүн алдына жалгануучу мүчө) аркылуу аныкталат. Бул класстар адамдарды, жаныбарларды, өсүмдүктөрдү, куралдарды, абстракттуу түшүнүктөрдү ж.б. айырмалоо үчүн кызмат кылат. Эң башкысы, сүйлөмдөгү сын атоочтор, ат атоочтор жана этиштер ошол зат атоочтун классына жараша дал келүүчү префикстерди (конкорддорду) кабыл алышы керек. Бул кубулуш "грамматикалык макулдашуу" деп аталат. Котормочу кыргыз тилиндеги зат атоочтун маанисин шона тилиндеги туура класска жайгаштырып, андан кийин сүйлөмдөгү бардык байланыштуу сөздөрдүн префикстерин ошого жараша шайкештириши зарыл. Бул система кыргыз котормочулары үчүн эң татаал маселелердин бири болуп саналат.
Жөндөмө категориясы жана предлогдордун колдонулушу
Кыргыз тилинде алты жөндөмө бар (атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш), алар сөздөрдүн ортосундагы синтаксистик байланышты камсыз кылат. Ошондой эле жөндөмө мүчөлөрүнөн сырткары кызматчы сөздөр (жандоочтор) колдонулат (мисалы: үчүн, менен, тууралуу).
Шона тилинде кыргыз тилиндегидей жөндөмө мүчөлөрү жок. Алардын ордун префикстер, предлогдор жана сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби аткарат. Мисалы, кыргыз тилиндеги чыгыш жөндөмөсүнүн (-дан/-ден) маанисин берүү үчүн шона тилинде "kubva" (чыгуу/баштоо) этиши же тиешелүү предлогдук конструкциялар колдонулат. Барыш жөндөмөсү (-га/-ге) көп учурда багытты билдирген предлогдор же этиштин атайын туунду формалары (аппликативдик форма) аркылуу берилет. Демек, кыргыз тилиндеги бир сөздөн турган жөндөмө формасы шона тилинде бир нече сөздөн же татаал этиштик формадан турган конструкцияга айланат.
Этиштин чактары жана модалдуулук
Кыргыз тилиндеги этиш системасы чактардын (өткөн, учур чак, келер чак) жана аспекттердин бай системасына ээ, алар этиштин аягына жалганган мүчөлөр аркылуу берилет. Ал эми шона тилинде этиштин чактары, жагы жана саны этиштин уңгусунун алдына жалгануучу префикстердин татаал чынжырчасы аркылуу көрсөтүлөт. Шона тилинде өткөн чак бир нече түркүмгө бөлүнөт (мисалы, жакында болгон өткөн чак жана алыскы өткөн чак). Кыргыз тилиндеги жалпы өткөн чакты которууда контекстти кунт коюп изилдоо керек: эгер сөз бүгүн эртең менен болгон окуя жөнүндө болуп жатса, шона тилиндеги "жакынкы өткөн чак" (recent past), ал эми бир нече жыл мурунку окуя болсо "алыскы өткөн чак" (remote past) тандалышы шарт. Бул эрежени сактабоо тексттин табигый эмес угулушуна алып келет.
Маданий адаптация жана реалийлерди которуу ыкмалары
Кыргыз жана шона элдеринин тарыхый, географиялык жана турмуш-тиричилик шарттары бири-биринен кескин айырмаланат. Кыргыз маданияты көчмөн турмушка, тоолуу аймакка жана мал чарбачылыгына байланыштуу болсо, шона маданияты Түштүк Африканын табиятына, айыл чарбасына жана банту элдеринин салттарына негизделген. Бул айырмачылыктар лексикалык деңгээлде өзгөчө байкалат.
- Көчмөн турмуштун түшүнүктөрү: Кыргыз тилиндеги "боз үй", "кымыз", "жайлоо", "түндүк" сыяктуу сөздөрдүн шона тилинде түз эквиваленттери жок. Аларды которууда сүрөттөмө котормо (descriptive translation) же транслитерациялоо ыкмасы колдонулат. Мисалы, "жайлоо" сөзүн "mafuro emakomo" (тоолордогу жайыттар) деп түшүндүрүп же транслитерация жасап, шилтемеде түшүндүрмө берүү туура болот.
- Туугандык мамилелердин аталыштары: Кыргыз тилинде туугандык мамилелер абдан так бөлүнгөн (байке, ини, ага, эже, сиңди, ж.б.). Шона тилинде да туугандык система абдан татаал, бирок ал жаш куракка гана эмес, жыныстык өзгөчөлүктөргө жана аталык/энелик линияга карай башкача бөлүнөт. Маселен, шона тилиндеги "mukoma" сөзү сүйлөп жаткан адам эркек болсо анын агасын, ал эми сүйлөп жаткан адам аял болсо анын эжесин гана билдирет. Бул жерде контекстти туура талдоо эң маанилүү.
- Диний жана философиялык түшүнүктөр: Кыргыз тилиндеги исламдык жана салттуу түрк (теңирчилик) түшүнүктөрүн шона элинин салттуу ишенимдерине (мисалы, ата-бабалардын арбактарына ишенүү — "Vadzimu") же азыркы христиандык түшүнүктөрүнө ылайыкташтыруу керек. Бул учурда диний тексттердин маанисин бурмалабай, түшүнүктүү жеткирүү үчүн маданий аналогдорду кылдаттык менен тандоо зарыл.
Кыргыз-шона котормосун сапаттуу аткаруу боюнча практикалык сунуштар
Эки тилдин ортосундагы түз сөздүктөрдүн жоктугу котормо процессин дагы да татаалдантат. Көпчүлүк учурда котормочулар ортомчу тилдерди (мисалы, орус же англис тилдерин) колдонууга мажбур болушат. Бул шартта котормонун сапатын жогорулатуу үчүн төмөнкү кеңештерди колдонуу сунушталат:
- Маанилик бирдиктер менен иштөө: Сөзмө-сөз которуудан таптакыр качыңыз. Кыргыз сүйлөмүндөгү ойдун негизги маңызын түшүнүп, аны шона тилинин синтаксистик формуласына (SVO) салыңыз.
- Конкорддорду (макулдашууларды) текшерүү: Шона тилинде жазып жатканда зат атоочтун классы менен этиштин, сын атоочтун ортосундагы грамматикалык байланышты өзгөчө көзөмөлгө алыңыз. Бул шона тилинин грамматикасынын негизи болуп саналат.
- Контексттик сөздүктөрдү колдонуу: Эки тилдин тең синонимдик катарларын, фразеологизмдерин изилдеңиз. Бир тилдеги туруктуу сөз айкашы экинчи тилге маанилик жагынан дал келген башка метафора менен берилиши керек.
- Текстти эне тилинде сүйлөгөндөргө текшерүү: Которулган даяр текстти шона тилин эне тили катары билген адиске (proofreader) текшерүүгө дайыма сунуштаңыз. Бул тексттин жасалма эмес, табигый угулушун камсыз кылат.
Кыргыз тилинен шона тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка маданияттын, эки башка дүйнө таанымдын ортосунда көпүрө куруу болуп саналат. Лингвистикалык мыйзам ченемдүүлүктөрдү сактоо жана маданий өзгөчөлүктөрдү урматтоо менен гана жогорку сапаттагы, окурмандардын жүрөгүнө жете турган котормону жаратууга болот.