Азыркы ааламдашуу доорунда ар башка тил үй-бүлөлөрүнө жана маданий ареалдарга таандык тилдердин ортосундагы котормо маселеси өзгөчө актуалдуулукка ээ болууда. Түрк тилдер тобуна кирген кыргыз тили менен кушит тилдер үй-бүлөсүнө таандык сомали тилинин ортосундагы түз котормо процесси теориялык жана практикалык жактан абдан кызыктуу жана татаал кубулуш болуп саналат. Бул макалада кыргыз тилинен сомали тилине которуунун негизги лингвистикалык аспектилери, морфологиялык жана синтаксистик кыйынчылыктары, ошондой эле маданий адаптациялоо ыкмалары деталдуу талданат.
1. Генеалогиялык жана типологиялык айырмачылыктар
Кыргыз жана сомали тилдери түзүлүшү жана теги боюнча таптакыр башка системаларга кирет. Кыргыз тили — алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк бутагына таандык жана мүнөздүү агглютинативдик түзүлүшкө ээ. Ал эми сомали тили — афразия тилдер үй-бүлөсүнүн кушит тобуна кирет. Бул тилдердин типологиялык айырмачылыктары төмөнкүдөй чагылдырылат:
- Морфологиялык курулушу: Кыргыз тилинде жаңы маанилер же грамматикалык формалар уңгуга мүчөлөрдүн ырааттуу жалганышы (суффиксация) аркылуу түзүлөт. Сомали тили да агглютинативдүү мүнөзгө ээ болгону менен, анда префикстер, инфикстер жана ички флексия (үндүүлөрдүн алмашуусу) кеңири колдонулат.
- Грамматикалык род (жыныс): Кыргыз тилинде грамматикалык род түшүнүгү таптакыр жок. Сомали тилинде болсо зат атоочтор эркек (masculine) жана аял (feminine) родуна бөлүнөт. Бул өзгөчөлүк аныктоочтордун, ат атоочтордун жана этиштердин макулдашуусун талап кылат.
- Макалалар (артикльдер): Кыргыз тилинде артикль колдонулбайт, белгилүүлүк категориясы табыш жөндөмөсү же шилтеме ат атоочтор аркылуу берилет. Сомали тилинде болсо зат атоочтун соңуна жалгануучу белгилүүлүк артикли бар (мисалы, эркек роду үчүн -ка/-ку/-ки, аял роду үчүн -та/-ту/-ти).
2. Синтаксистик структура жана логикалык басым
Сүйлөмдүн түзүлүшү боюнча эки тил тең негизинен SOV (Субъект-Объект-Предикат) моделин карманат. Бирок, сомали тилиинин синтаксисинде логикалык басымды көрсөтүүчү өзгөчө көрсөткүчтөр (focus particles) маанилүү ролду ойнойт. Бул кубулуш кыргыз тилинен которууда олуттуу өзгөртүүлөрдү талап кылат:
Сомали тилинде сүйлөмдөгү негизги маалыматты бөлүп көрсөтүү үчүн baa, ayaa же waxa сыяктуу логикалык басым бөлүкчөлөрү колдонулат. Мисалы, кыргыз тилиндеги жөнөкөй "Асан китеп окуду" деген сүйлөм сомали тилине которулганда, басым кимге же эмнеге түшүп жатканына жараша бир нече вариантта берилиши мүмкүн:
- Эгер басым Асанга түшсө: Casan baa buugga akhriyey (Асан [ал] китепти окуду).
- Эгер басым китепке түшсө: Buugga ayaa Casan akhriyey (Китепти [аны] Асан окуду).
Котормочу кыргыз тилиндеги интонацияны, сөз тартибин же маанилик басымды сомали тилиндеги ушул логикалык көрсөткүчтөр аркылуу так чагылдырып берүүгө милдеттүү. Болбосо, сомали тилиндеги текст табигый эмес жана түшүнүксүз болуп калат.
3. Маданий адаптация жана лексикалык реалийлер
Кыргыз жана сомали элдеринин тарыхый жашоо образында окшоштуктар бар — эки эл тең көчмөн турмушту баштан кечиришкен. Бирок, алардын географиялык жана экологиялык шарттары такыр башкача болгондуктан, бул тилдеги реалийлерде чоң айырмачылыктар бар:
Жайыт жана мал чарбачылыгы: Кыргыз маданиятында жылкы, кой жана тоо жайыттары (жайлоо) негизги орунду ээлесе, сомали маданиятында төө (geel) жана чөлдүү жайыттар жашоонун негизин түзөт. Кыргыз тилиндеги "жайлоо", "кымыз", "боз үй" сыяктуу сөздөрдү сомали тилине которууда түшүндүрмө котормо же маданий эквиваленттерди издөө зарыл. Мисалы, "боз үй" дегенди сомали тилиндеги көчмөн алачыктарына (aqal koomaad) салыштырып же сыпаттап которууга туура келет.
Диний фактор: Эки эл тең ислам динин тутунгандыктан, араб тилинен кирген диний, укуктук жана философиялык лексика орток көпүрө кызматын аткарат. "Китеп", "салам", "адал", "арам", "дуа" сыяктуу сөздөр эки тилде тең окшош мааниде колдонулат (сомали тилинде: buug/kitaab, salaam, xalaal, xaaraan, duco). Бул котормо процессин бир топ жеңилдетет.
4. Тилдик эквиваленттер жана сөздүк кордун өзгөчөлүктөрү
Котормочу туш болгон дагы бир орчундуу маселе — бул сөз жасоо жана синонимдердин байлыгы. Кыргыз тилинде этиштердин татаал системасы жана кыймыл-аракеттин ар кандай өңүттөрүн билдирүүчү чактар, мамилелер абдан өнүккөн. Ал эми сомали тилинде этиштердин өзүнүн өзгөчө классификациясы бар жана алар негизинен төрт чоң класска бөлүнөт. Бул класстар этиштин жакталышын жана чактардын жасалышын аныктайт.
Ошондой эле, сомали тилинде предлогдордун (мисалы, u, ku, la, kala) ролу өтө чоң. Кыргыз тилиндеги чыгыш, жатыш, багыш жөндөмөлөрүнүн маанилери сомали тилинде дал ушул предлогдор аркылуу берилет. Мисалы, кыргыз тилиндеги "бычак менен кесүү" деген айкаш сомали тилинде куралды же каражатты билдирүүчү ku предлогу аркылуу mindida ku goo деп түзүлөт. Бул айырмачылыктарды билбей туруп, туура котормо жасоо мүмкүн эмес.
5. Кыргыз-сомали котормосундагы негизги каталар жана аларды болтурбоо жолдору
Котормо учурунда эң көп кездешкен каталар грамматикалык макулдашуунун бузулушу жана сөздөрдү түзмө-түз которуу менен байланыштуу. Сапаттуу котормого жетишүү үчүн төмөнкү эрежелерди сактоо сунушталат:
- Род жана сан категориясын текшерүү: Кыргыз тилиндеги көптүк сандагы зат атоочтор сомали тилине которулганда зат атоочтун жынысына жараша этиштин формасын өзгөртөт. Кээде сомали тилинде көптүк сандагы сөз жекелик түрдөгү этиш менен макулдашылат (бул полярдуулук кубулушу деп аталат). Муну кунт коюп текшерүү керек.
- Ортомчу тилдин таасиринен качуу: Түз кыргызча-сомаличе сөздүктөр жокко эсе болгондуктан, котормо көбүнчө орус же англис тилдери аркылуу жүргүзүлөт. Бул учурда ортомчу тилдеги семантикалык каталар өтүп кетпеши үчүн түшүнүктөрдү сомали тилинин түшүндүрмө сөздүктөрү аркылуу кайра текшерип чыгуу зарыл.
- Фразеологизмдерди трансформациялоо: Кыргыз тилиндеги туруктуу сөз айкаштарын мааниси боюнча сомали тилиндеги көчмөн элдин логикасына туура келген макал-лакаптар же метафоралар менен алмаштыруу керек.
Кыргыз тилинен сомали тилине ийгиликтүү которуу лингвистикалык гана эмес, терең этнографиялык даярдыкты талап кылат. Түпкү тилдердин типологиялык айырмачылыктарын терең түшүнүү жана эки элдин маданий коддорун туура чечмелөө гана окурмандарга так, мазмундуу жана табигый угулган текстти сунуштоого шарт түзөт.