Монгол болон Япон хэл нь түүхэн болон хэв шинжлэлийн хувьд гүнзгий холбоотой бөгөөд хоёулаа Алтай язгуурын хэлний онолд хамаардаг, залгамал (agglutinative) хэв шинжийг хадгалсан байдаг. Өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь Субьект-Обьект-Үйл үг (SOV) гэсэн нэгдсэн дараалалтай тул Европ хэлнүүдтэй харьцуулахад өгүүлбэрийн араг ясыг шууд буулгах боломжтой мэт санагддаг. Гэвч хэл бүрийн соёлын өвөрмөц байдал, сэтгэлгээний хэв маяг, нийгмийн харилцааны хэм хэмжээнээс шалтгаалж бодит орчуулгын явцад маш олон нарийн бэрхшээлүүд тулгардаг. Энэхүү нийтлэлээр Монгол хэлнээс Япон хэл рүү мэргэжлийн түвшинд орчуулга хийхэд анхаарах гол асуудлууд, хэлзүйн ялгаатай талууд болон үр дүнтэй аргуудын талаар дэлгэрэнгүй өгүүлэх болно.
1. Хэлзүйн бүтцийн ижил төстэй талууд ба тийн ялгалын харьцуулалт
Монгол болон Япон хэл нь өгүүлбэрт нэр үгийг бусад гишүүдтэй нь тийн ялгалын нөхцөлүүдээр холбодог ижил зарчимтай. Монгол хэлний тийн ялгалууд нь япон хэлний туслах нөхцөл буюу "Жоши" (助詞)-той шууд утга болон үүргийн хувьд дүйдэг. Үүнийг дараах байдлаар ангилж болно:
- Харьяалах тийн ялгал (-ын, -ий, -ны): Япон хэлний "の" (no) нөхцөлтэй тохирдог. Жишээ нь: "Миний ном" - "私の本" (Watashi no hon).
- Заах тийн ялгал (-ыг, -ийг, -г): Япон хэлний үйлдэл чиглэж буй обьектыг заадаг "を" (o) нөхцөлтэй тохирно. Жишээ нь: "Ус уух" - "水を飲む" (Mizu o nomu).
- Өгөх орших тийн ялгал (-д, -т): Байршил, цаг хугацаа эсвэл үйлдлийн чиглэлийг заадаг "に" (ni) эсвэл "で" (de) нөхцөлүүд рүү контекстоос нь хамааран хувирна. Жишээ нь: "Сургуульд сурах" - "学校で勉強する" (Gakkou de benkyou suru), "Сургуульд очих" - "学校に行く" (Gakkou ni iku).
- Гарах тийн ялгал (-аас, -оос, -ээс): Үйл явдал эхлэх цэгийг заадаг "から" (kara) нөхцөлтэй дүйнэ. Жишээ нь: "Гэрээс явах" - "家から出る" (Ie kara deru).
- Хамтрах тийн ялгал (-тай, -той, -тэй): Хамт хийх эсвэл эзэмших утгыг заах "と" (to) эсвэл "と一緒" (to issho) гэсэн бүтэц рүү хөрвөно.
Хэдийгээр тийн ялгалын систем нь бүтэц ижил боловч япон хэлний сэдэв заах "は" (wa) болон эзэн бие заах "が" (ga) нөхцөлийн ялгааг гаргах нь монгол орчуулагчдын хувьд байнга алдаа гаргадаг эмзэг сэдэв юм. "は" нь өгүүлбэрийн ерөнхий сэдэв, өмнө нь дурдагдсан мэдээллийг тодотгодог бол "が" нь шинэ мэдээлэл болон тодорхой нэг субьектыг онцолдог. Үүнийг монгол хэлний "бол", "нь" гэх мэт сул үгсээр орчуулах эсвэл өгүүлбэрийн өнгө аясаар зохицуулах хэрэгтэй болдог.
2. Хүндэтгэлийн найруулга (Кэйго) – Соёлын болон нийгмийн хэм хэмжээний тусгал
Япон хэлээр орчуулга хийх явцад хамгийн их ур чадвар шаарддаг хэсэг бол хүндэтгэлийн найруулга буюу "Кэйго" (敬語) юм. Монгол хэлэнд хүндэтгэлийн үгс болон харилцааны соёл байдаг ч япон хэлнийх шиг дүрмийн хатуу системд баригддаггүй. Япон соёлд харилцагчаа хүндэтгэх, өөрийгөө даруу байлгах нь бизнесийн болон өдөр тутмын харилцааны гол үндэс болдог тул орчуулагч тухайн бичвэрийн нөхцөл байдалд тохируулан дараах гурван түвшнийг зөв сонгох ёстой:
- Сонкэйго (Sonkeigo - Хүндэтгэлийн хэлбэр): Харилцагч талын хүмүүс эсвэл өндөр албан тушаалтны хийж буй үйлдлийг өргөмжлөн хэлэхэд хэрэглэнэ. (Жишээ нь: "ирэх" гэдгийг "いらっしゃる" - irassharu болгох).
- Кэнжоуго (Kenjougo - Даруугийн хэлбэр): Өөрийн болон өөрийн талын хүмүүсийн (гэр бүл, компанийн ажилчид) үйлдлийг даруу болгон илэрхийлж, сонсогчоо хүндэтгэхэд ашигладаг. (Жишээ нь: "үзэх, харах" гэдгийг "拝見する" - haiken suru болгох).
- Тэйнейго (Teineigo - Эелдэг хэлбэр): Харилцагчдаа хүндэтгэл үзүүлэх ерөнхий хэлбэр бөгөөд "です" (desu), "ます" (masu) төгсгөлүүдээр илэрхийлэгдэнэ.
Монгол хэлний албан захидал эсвэл бизнесийн урилгыг япон хэл рүү хөрвүүлэхдээ шууд орчуулга хийвэл япон хүний чихэнд хэт бүдүүлэг эсвэл хэт тулгасан мэт сонсогдож болзошгүй. Тиймээс монгол хэлний ердийн албаны өнгө аясыг япон хэлний бизнесийн өндөр түвшний даруу болон хүндэтгэлийн найруулга руу соёлын дасан зохицол хийж буулгах шаардлагатай байдаг.
3. Бичгийн систем ба Ханз (Kanji)-ны сонголт утга зүйд нөлөөлөх нь
Япон хэлний бичгийн систем нь ханз, хирагана, катакана зэргээс бүрддэг тул үгийн сонголт маш чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Монгол хэлний нэг үг нь япон хэлэнд өөр өөр утга бүхий ханзуудаар илэрхийлэгдэх тохиолдол маш элбэг байдаг. Орчуулагч тухайн бичвэрийн хам сэдвийг бүрэн ойлгож байж зөв ханзыг сонгох ёстой.
Жишээлбэл, монгол хэлний "сэтгэл" гэх үгийг авч үзье:
- Хэрэв тухайн хүний дотоод сэтгэл, сэтгэл зүйн байдлыг зааж байвал "心" (kokoro) эсвэл "精神" (seishin) гэсэн ханзыг хэрэглэнэ.
- Хэрэв хүнд хандах хандлага, түр зуурын сэтгэл хөдлөлийг зааж байвал "気持ち" (kimochi) гэх үгийг сонгоно.
- Ажил хэрэгт гаргаж буй сэтгэл зүтгэлийг илэрхийлэхэд "念念" (nen) эсвэл "意欲" (iyoku) гэсэн ханзууд илүү тохиромжтой байдаг.
Мөн орчин үеийн япон хэлэнд англи болон бусад гадаад хэлнээс зээлж авсан үгсийг катакана үсгээр бичдэг (外来語 - Gairaigo). Монгол хэлэнд хэрэглэдэг олон улсын нэр томьёог япон хэл рүү буулгахдаа катаканагийн зөв бичих дүрмийн дагуу (жишээ нь, "технологи" - "テクノロジー", "маркетинг" - "マーケティング") хөрвүүлэх нь текстийн чанарыг дээшлүүлдэг.
4. Төлөөний үгсийг хасах ба Идэвхгүй хэвийн (Passive Voice) хэрэглээ
Монгол хэлэнд өгүүлбэрийн эзэн бие болох "Би", "Та", "Тэр" гэх мэт төлөөний үгсийг тогтмол хэрэглэдэг бол япон хэлэнд эдгээр төлөөний үгсийг (би - watashi, чи - anata) өгүүлбэрт хэт олон удаа давтах нь найруулгын хувьд маш бүдүүлэг, хиймэл сонсогддог. Япон хэлний өгүүлбэрт контекстоор хэн үйлдлийг хийж байгаа нь тодорхой бол эзэн биеийг бүрэн орхиж бичих нь зүйтэй. Энэ нь бичвэрийг илүү байгалийн мэт уншигдахад тусална.
Түүнчлэн, япон хэлэнд идэвхгүй хэв (受け身 - Ukemi) маш өргөн хэрэглэгддэг. Монгол хэлэнд "Багш надад зэмлүүлсэн" гэж хэлэхгүй, харин "Багш намайг зэмлэсэн" гэж идэвхтэй хэвээр илэрхийлдэг. Харин япон хэлэнд үйлдлийг хүлээн авагч талыг субьект болгон "私は先生に叱られた" (Би багшид зэмлүүлсэн) гэж идэвхгүй хэлбэрээр илэрхийлэх нь илүү эелдэг бөгөөд сэтгэлгээний хувьд зөв байдаг. Орчуулагч хүн энэхүү идэвхтэй болон идэвхгүй хэвийн сэтгэлгээний шилжилтийг чөлөөтэй хийж чаддаг байх шаардлагатай.
5. Мэргэжлийн орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөмжүүд
Монгол-Япон орчуулгын чанарыг олон улсын түвшинд хүргэхийн тулд дараах практик зөвлөгөөнүүдийг өдөр тутмын ажилдаа хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- Соёлын өнгө аясыг зөөлрүүлэх: Япон соёл нь шууд бус (high-context) харилцааг эрхэмлэдэг тул монгол хэлний шууд, тулган шаардсан өнгөтэй өгүүлбэрийг эелдэг, тойруу утгатай болгон хувиргах хэрэгтэй.
- Мэргэжлийн толь бичиг ба CAT Tools ашиглах: SDL Trados, MemoQ зэрэг орчуулгын программ хангамжийг ашиглан өөрийн гэсэн нэр томьёоны сан (Glossary) үүсгэх нь орчуулгын нэгдмэл байдлыг хангана.
- Үгийн шууд утгаар хөөхөөс татгалзах: Хэлц үг, зүйр цэцэн үгсийг үгчлэн орчуулах нь утгын авцалдаагүй байдлыг үүсгэдэг. Үүний оронд тухайн санааг илэрхийлэх япон хэлний дүйцэх хэлц үгийг хайж олох нь зүйтэй.
- Найруулгын эцсийн хяналтыг Япон хэлтэй хүнээр хийлгэх (Proofreading): Албан ёсны нийтлэл, вэбсайт болон бизнесийн материалын орчуулгын эцсийн хувилбарыг япон хэлтэй мэргэжлийн редактороор хянуулах нь аливаа найруулга, соёлын алдаанаас сэргийлэх хамгийн найдвартай арга юм.
Монгол хэлнээс Япон хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн үгсийн санг солих үйл явц биш бөгөөд хоёр орны сэтгэлгээ, түүх, ёс заншлыг гүүрлэн нэгтгэж буй бүтээлч урлаг юм. Хэл шинжлэлийн гүнзгий мэдлэг дээр суурилсан, соёлын нарийн мэдрэмжтэй орчуулга нь бизнесийн амжилт болон найдвартай түншлэлийг бий болгох гол түлхүүр мөн.