Häzirki wagtda globallaşma we medeniýetara gatnaşyklaryň ösmegi netijesinde, biri-birinden geografik we gurluş taýdan örän uzak bolan dilleriň arasynda terjime hyzmatlaryna isleg barha artýar. Şeýle özboluşly we seýrek duş gelýän dil jübütleriniň biri hem türkmen dili bilen katalan dilidir. Türkmen dili Türki diller maşgalasyna degişli bolup, agglyutinatiw (goşulmaly) dil gurluşyna eýedir. Katalan dili bolsa Hindi-Ýewropa diller maşgalasynyň Roman dilleri toparyna degişli bolup, flektiw (bükülýän) dildir. Bu iki tapawutly dil ulgamynyň arasynda ýokary hilli terjime işini amala aşyrmak diňe bir sözlük baýlygyny däl, eýsem çuňňur lingwistik, sintaktik we medeni bilimi talap edýär. Bu makalada türkmen dilinden katalan diline terjime etmegiň esasy kynçylyklary, olaryň çözgütleri we terjimeçiler üçin möhüm maslahatlar seljerilýär.
Sintaktik Tapawutlar: SOV we SVO Gurluşlarynyň Çaknyşygy
Türkmen we katalan dilleriniň arasyndaky iň uly lingwistik tapawutlaryň biri söz düzümidir. Türkmen dilinde sintaktik gurluş adatça Subýekt-Obyekt-Işlik (SOV) yzygiderliligine eýerýär. Ýagny, sözlemiň habary hemişe diýen ýaly sözlemiň ahyrynda ýerleşýär. Mysal üçin: "Men kitap okadym" diýenimizde, subýekt (men), obyekt (kitap) we işlik (okadym) tertibinde gelýär.
Katalan dilinde bolsa sintaktik gurluş Subýekt-Işlik-Obyekt (SVO) tertibindedir (mysal üçin: "Jo vaig llegir un llibre" - Men okadym bir kitap). Terjimeçi türkmençe müräkkep sözlemleri katalan diline geçirende, sözlemiň gurluşyny doly üýtgetmeli bolýar. Habary we onuň bilen baglanyşykly kömekçi işlikleri katalan diliniň kadalaryna laýyklykda öňe geçirmek, sözlemiň logiki yzygiderliligini we çeperçiligini gorap saklamak üçin uly ünsi talap edýär. Şonuň ýaly-da, katalan dilinde sözlemiň subýekti köplenç işligiň ýöňkemesine görä düşürilip bilner (mysal üçin: "Canto" - Ýarym düşürilen "Men aýdym aýdýaryn"), bu bolsa türkmen dilindäki ýöňkeme goşulmalarynyň aňladylmagy bilen laýyk gelýär, emma sözlemiň umumy gurluşynda ýene-de tapawutlar ýüze çykýar.
Gramatik Jynslar (Gender) we Olaryň Dolandyrylyşy
Türkmen dilinde gramatik jyns tapawudy ýokdur. Dildäki atlar, atlar bilen baglanyşykly sypatlar we çalyşmalar erkeklik ýa-da aýallyk görnüşlerine bölünmeýär. "Ol" çalyşmasy hem erkek, hem aýal, hem-de jansyz zatlar üçin umumy ulanylýar. Şeýle-de, "mugallym", "lukman" ýaly hünär atlandyrmalary hem jyns taýdan bitarapdyr.
Katalan dilinde bolsa islendik at hökman ýa erkeklik (masculí), ýa-da aýallyk (femení) jynsyna degişlidir. Bu jyns tapawudy diňe bir atlara däl, eýsem olaryň öňünden gelýän artikllara, sypatlara we käwagt geçmiş zaman işlik goşulmalaryna hem täsir edýär. Terjimeçi türkmen dilindäki bitarap teksti katalan diline geçirende, gürrüňi edilýän subýektiň jynsyny anyk kesgitlemeli bolýar. Kontekstde bu maglumat ýok bolsa, terjimeçi katalan diliniň neýtral ýa-da umumy kabul edilen kadalaryny (adatça erkeklik jynsynyň köplük görnüşi umumylaşdyryjy hökmünde ulanylýar) ulanmaly bolýar. Mysal üçin, "Mugallymlar maslahat etdiler" sözlemini katalan diline terjime edeniňde, mugallymlaryň düzüminiň diňe aýallardan ybaratdigini ("les mestres") ýa-da garyşyk/erkeklerdigini ("els mestres") bilmek zerurdyr.
Goşulmaly (Agglyutinatiw) we Prepozision Ulgamlaryň Tapawudy
Türkmen dili agglyutinatiw dil bolup, täze manylar we grammatik gatnaşyklar kök sözüň yzyna biri-biri bilen aňsat birleşýän goşulmalaryň (affiksleriň) goşulmagy arkaly aňladylýar. Mysal üçin: "öý-üm-iz-de-kiler-den" sözi köp sanly grammatik maglumaty özünde saklaýar (öý + meniňki + köplük + içinde + adamlar + çykaryş ýönelişi).
Katalan dili bolsa analytical tendensiýaly flektiw dil bolup, köp sanly grammatik gatnaşyklary prepozisiýalar (sözöňi kömekçiler), artikllar we kömekçi işlikler arkaly aňladýar. Türkmen dilindäki ýöneliş, wagt-orun, çykaryş ýaly düşüm goşulmalary katalan diline geçirilende degişlilikde "a", "en", "de", "per" ýaly prepozisiýalar bilen çalşyrylmalydyr. Terjimeçi haýsy kömekçiniň haýsy işlik ýa-da at bilen ulanmalydygyny takyk bilmelidir, çünki prepozisiýalaryň ýalňyş saýlanmagy sözlemiň manysyny doly üýtgedip biler. Mysal üçin, türkmen dilindäki "-dan/-den" goşulmasy sebäbi, gelip çykyşy ýa-da guraly aňladyp biler, we katalan dilinde bularyň her biri üçin aýry-aýry gurluşlar ulanylýar.
Artikllar we Olaryň Terjimedäki Roluny Düşündirmek
Katalan dilinde atlaryň öňünden gelýän we olaryň bellidigini ýa-da näbellidigini görkezýän artikller ulgamy bar. "El", "la", "els", "les" ýaly kesgitli artikller we "un", "una", "uns", "unes" ýaly kesgitsiz artikller dilde möhüm orun tutýar. Şeýle-de, adamlaryň atlarynyň öňünden gelýän personal artikller ("en", "na") hem bar.
Türkmen dilinde bolsa artikl düşünjesi ýokdur. Bellilik we näbellilik düşünjeleri başga ýollar bilen, meselem, näbellilik üçin "bir" sanyny ulanmak ýa-da atlaryň aýyklama goşulmalaryny (güýçlendiriş, wagt we ýöneliş düşümleri) ulanmak arkaly görkezilýär. Terjimeçi türkmençe tekstde berlen maglumatyň okyjy üçin öňden bellidigini ýa-da täze maglumatdygyny duýmaly we katalan dilinde degişli artikli dogry saýlamalydyr. Bu bolsa terjimäniň tebigylygyny we akyp durujylygyny üpjün etmek üçin örän wajypdyr.
Medeni Baplaşyk we Frazeologizmleriň Terjimesi
Her bir dil öz halkynyň medeniýetini, taryhyny we dünýägaraşyny şöhlelendirýär. Türkmen dilinde göçme manyda ulanylýan atalar sözleri, nakyllar we durnukly söz düzümleri köplenç göçme durmuşy, atçylygy, çöli we gündogar medeniýetini görkezýär. Şol bir wagtda katalan dilindäki frazeologizmler Ortaýer deňzi medeniýetine, oba hojalygyna, deňizçilige we Ýewropa taryhyna esaslanýar.
Meselem, türkmen dilindäki "Ahalteke aty ýaly" diýen deňeşdirmäni katalan diline göni terjime etmek ("com un cavall Akhal-Teke") katalan okyjysyna garaşylýan täsiri bermezligi mümkin. Onuň deregine katalan dilindäki tebigy gözelligi we çalasynlygy aňladýan ekwiwalentleri gözlemeli bolýar. Terjimeçi diňe bir sözleri däl, eýsem medeni kody hem terjime etmelidir. Munuň üçin bolsa iki halkyň hem medeniýetini çuňňur öwrenmek we "lokalizasiýa" (ýerleşdirme) usullaryndan peýdalanmak hökmandyr.
Terjimeçiler üçin Netijeli Maslahatlar we Gurallar
Türkmen-katalan ugry boýunça işleýän hünärmenler üçin terjime prosesini aňsatlaşdyrmak we hilini ýokarlandyrmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Köpri Dilleri Dogry Ulanmak: Göni türkmen-katalan sözlükleriniň gaty azdygy sebäpli, terjimeçiler köplenç iňlis, ispan ýa-da rus dillerini köpri (prowodnik) dil hökmünde ulanýarlar. Emma köpri dili ulananyňyzda, asyl nusgadaky manynyň ýitmezligi üçin iki gezek barlamaly.
- Katalan Diliniň Düzgünnama Gurallary: Katalan diliniň resmi kadalaryny yzarlamak we anyklamak üçin "Institut d'Estudis Catalans" (IEC) tarapyndan hödürlenýän DIEC2 sözlüginden we "Optimot" ýaly resmi dil maslahat gulluklaryndan peýdalanmak maslahat berilýär.
- Konteksti Düýpli Seljermek: Gramatik tapawutlar zerarly, sözme-söz terjimeden gaça duruň. Tekstiň berýän umumy manysyny we tonuny saklamaga üns beriň.
- Redaktirleme we Korrektura: Terjime edilen teksti katalan dilinde gürleýän professional redaktora okatmak, tekstdäki stilistik ýalňyşlary arassalamaga kömek eder.
Netijede, türkmen dilinden katalan diline terjime etmek çylşyrymly, emma medeniýetleri birleşdiriji örän gyzykly prosesdir. Her iki diliň aýratynlyklaryna hormat goýmak we lingwistik inçelikleri bilmek ýokary hilli, düşnükli we professional terjimäniň kepilidir.