Азыркы глобалдашуу заманында кыргыз тилинен англис тилине которуу кызматтарына болгон суроо-талап күн санап өсүп жатат. Бул процесс расмий документтерди, илимий эмгектерди, көркөм адабиятты жана санариптик контентти эл аралык деңгээлге алып чыгуу үчүн маанилүү көпүрө болуп эсептелет. Бирок, кыргыз жана англис тилдеринин структуралык жана маданий жактан бири-биринен кескин айырмаланышы котормочулардан өзгөчө чеберчиликти талап кылат. Бул макалада биз кыргыз тилинен англис тилине которуу процессиндеги негизги лингвистикалык нюанстарды, грамматикалык кыйынчылыктарды жана сапаттуу котормо үчүн маанилүү стратегияларды кенен талдайбыз.
Грамматикалык системалардын структуралык айырмачылыктары
Кыргыз тили түрк тилдер үй-бүлөсүнө кирип, агглютинативдик тилдердин катарын толуктайт. Ал эми англис тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнө таандык болуп, флективдүү жана негизинен аналитикалык тил болуп саналат. Бул эки башка лингвистикалык типтин жолугушуусу котормодо төмөнкүдөй негизги айырмачылыктарды жана кыйынчылыктарды жаратат:
- Сүйлөмдөгү сөз тартиби: Кыргыз тилинин негизги модели – SOV (Ээ - Толуктооч - Баяндооч). Башкача айтканда, кыймыл-аракетти билдирген этиш сүйлөмдүн аягында келет. Англис тилинде болсо сөз тартиби катуу турукташкан: SVO (Ээ - Баяндооч - Толуктооч). Бул айырмачылык сүйлөмдү которууда анын структурасын толугу менен өзгөртүүнү талап кылат. Кыргыз тилиндеги сүйлөмдүн аягында турган баяндоочту англис тилине которгондо, ал сүйлөмдүн башына, ээсинен кийин дароо жайгашуусу керек. Бул өзгөчө синхрондук котормочулар үчүн чоң мээнетти талап кылат.
- Мүчөлөр жана предлогдор: Кыргыз тилинде сөздөрдүн ортосундагы грамматикалык байланыш негизинен жөндөмө, жактама жана таандык мүчөлөр (суффикстер) аркылуу ишке ашат. Англис тилинде бул милдетти предлогдор (prepositions) жана өзүнчө көмөкчү сөздөр аткарат. Маселен, "мектептерибизден" деген бир сөздү англис тилине которуу үчүн "from our schools" деген үч сөздөн турган конструкцияны колдонууга туура келет. Бул котормочудан эки тилдин синтаксистик байланыштарын терең өздөштүрүүнү талап кылат.
- Артикль категориясы: Англис тилиндеги аныксыз (a/an) жана аныкталган (the) артикльдердин кыргыз тилинде грамматикалык түз эквиваленти жок. Бул кыргыз тилдүү котормочулар үчүн эң көп ката кетирилген багыттардын бири. Котормодо контекстке жараша кыргыз тилиндеги "бир" сөзү аныксыздык маанини, ал эми "бул", "ошол" шилтеме ат атоочтору же сүйлөмдүн жалпы контексти аныкталган артиклди колдонуу зарылдыгын көрсөтөт.
Этиш категориялары жана чактардын шайкештиги
Этиш системасы кыргыз тилинде абдан бай жана көп кырдуу маанилик нюанстарга ээ. Түрдүү маанилик боёкторду берген этиш формалары англис тилиндеги белгилүү бир чактарга же модалдык түзүлүштөргө туура келиши керек. Бул багытта төмөнкү нюанстарга өзгөчө көңүл буруу зарыл:
Өткөн чактын формаларын которууда кыргыз тилинде кыймыл-аракеттин белгилүү бир убакытта болгонун гана эмес, анын жыйынтыгын, узактыгын же сүйлөөчүнүн ошол окуяга өзү күбө болгон-болбогонун билдирген өткөн чактын бир нече түрү бар (мисалы: "окудум", "окуптурмун", "окучу элем", "окуганмын"). Англис тилинде бул маанилер Past Simple, Past Perfect, Present Perfect же Past Continuous сыяктуу чактар аркылуу контекстке жараша берилет. Мисалы, "окучу элем" деген маани англис тилине "used to read" же "would read" конструкциялары менен гана так берилет.
Кыргыз тилине мүнөздүү болгон татаал этиштер же деепричастиелер (мисалы: "жазып алуу", "сатып жиберүү", "окуп чыгуу") кыймыл-аракеттин мүнөзүн, багытын же бүткөндүгүн билдирет. Англис тилинде бул маанилерди берүү үчүн фразалык этиштер (phrasal verbs) же кошумча тактоочтор колдонулат. Мисалы, "жазып алуу" – "write down", "окуп чыгуу" – "read through" же "read thoroughly" болуп которулат.
Маданий реалиялар жана эквивалентсиз лексиканы которуу
Ар бир тил өз элинин маданиятын, тарыхын, каада-салтын жана дүйнө таанымын чагылдырат. Кыргыз тилинен англис тилине которууда кыргыз элинин улуттук каада-салтына, көчмөн турмушуна жана улуттук ашканасына тиешелүү терминдерди (реалияларды) англис тилдүү окурманга түшүнүктүү кылып жеткирүү өзүнчө чоң маселе. Мындай учурда котормочулар төмөнкү натыйжалуу ыкмаларды колдонушат:
- Транслитерация жана түшүндүрмө (Transliteration and explanation): Бул ыкма кыргыз тилиндеги уникалдуу сөздүн тыбыштык өзгөчөлүгүн сактап, андан кийин англис тилинде сүрөттөмө берүү аркылуу ишке ашат. Мисалы, "боз үй" – "yurt (a traditional Kyrgyz felt house)", "комуз" – "komuz (a three-stringed plucked musical instrument)".
- Маданий аналогду табуу (Cultural equivalent): Контекстке жараша мааниси окшош англисче сөздөрдү тандап алуу. Мисалы, "аксакал" дегенди сөзмө-сөз которбой, "respected elder" же "community leader" деп берүү окурман үчүн кыйла табигый угулат.
- Сүрөттөмө котормо (Descriptive translation): Эгерде термин сүйлөмдүн жалпы мааниси үчүн өтө маанилүү болбосо, аны жалпы түшүнүк менен алмаштырууга болот. Мисалы, "ашар" сөзүн англис тилине "traditional voluntary collective work" деп сүрөттөп которуу туура болот.
Синтаксистик жана стилистикалык адаптациялоо
Кыргыз тилиндеги расмий, публицистикалык же көркөм тексттер көбүнчө узун, татаал куралган сүйлөмдөрдөн турат. Мындай сүйлөмдөрдү англис тилине ошол бойдон которуу окурмандын кабыл алуусун кыйындатат. Англис тилинин стилистикасы кыска, так жана түз сүйлөмдөрдү артык көрөт. Ошондуктан, котормочу узун кыргызча сүйлөмдү маанилик бүтүндүктү жоготпостон бир нече англисче сүйлөмгө бөлүп, алардын ортосундагы байланышты сактоо үчүн тиешелүү бириктирүүчү сөздөрдү (however, therefore, in addition, moreover) колдонушу керек.
Мындан тышкары, кыргыз тилиндеги пассивдүү түзүлүштөрдүн англис тилинде активдүү түзүлүшкө айланышы тексттин динамикалуу жана жандуу угулушун шарттайт. Англис тили активдүү аракетти ("The researcher gathered the data") пассивдүү аракетке караганда ("The data was gathered by the researcher") көбүрөөк колдонот. Кыргызча сүйлөмдөрдөгү белгисиз жак формаларын да англисчеге которгондо аракеттин ээсин так аныктап алуу зарыл.
Котормочулар үчүн маанилүү практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен англис тилине которуунун сапатын жаңы деңгээлге көтөрүү үчүн төмөнкү практикалык сунуштарды эске алуу зарыл:
- Сөзмө-сөз которуудан таптакыр качыңыз: Ар бир сүйлөмдүн сөздүк курамын эмес, маанилик жүгүн которуңуз. Тексттин сөздүк мааниси эмес, автордун айтайын деген негизги контексти маанилүү.
- Туруктуу сөз айкаштарын (collocations) колдонуңуз: Англис тилиндеги сөздөрдүн табигый айкалыштарын колдонууга машыгыңыз. Мисалы, кыргыз тилиндеги "чечим кабыл алуу" англис тилинде "take a decision" эмес, "make a decision" деп айтылат.
- Пункттуация жана форматирлөө эрежелерин сактаңыз: Кыргыз жана англис тилдеринде тыныш белгилеринин колдонулушунда айырмачылыктар бар. Мисалы, англис тилинде тырмакчалар (“ ”) түрүндө колдонулса, кыргыз тилинде бурчтуу тырмакчалар (« ») колдонулат. Ошондой эле, кириш сөздөрдөн кийин үтүр коюу эрежелерин да эске алуу керек.
- Редакциялоо жана текшерүү (Proofreading): Которулган текстти англис тилинде эне тили катары сүйлөгөн адиске (native speaker) же тажрыйбалуу редакторго текшертиңиз. Бул тексттин катасыз жана табигый угулушун камсыздайт.
Жыйынтыктоо
Кыргыз тилинен англис тилине которуу – бул жөнөкөй тилдик которуу эмес, эки башка тилдик дүйнөнүн жана маданияттын интеграциясы болуп саналат. Бул багытта ийгиликке жетишүү үчүн тилдердин теориялык негиздерин терең билүү, туруктуу практика жана эки өлкөнүн маданиятына болгон терең урматтоо талап кылынат. Жогоруда айтылган эрежелерди жана натыйжалуу котормо стратегияларын туура колдонуу кыргыз маданиятын жана маалыматын англис тилдүү дүйнөгө так, көркөм жана сабаттуу жеткирүүгө өбөлгө түзөт.