Орчуулгын онол, практик болон соёл хоорондын харилцааны чухал асуудлууд
Эх сурвалж ба зорилтот хэлний онцлог: Монгол ба Амхар хэл
Монгол хэлнээс этиопчуудын үндсэн хэл болох Амхар хэл рүү орчуулга хийх нь дэлхийн хамгийн өвөрмөц хоёр хэлний системийг хооронд нь холбох сонирхолтой бөгөөд амаргүй даваа юм. Алтай язгуурын монгол хэл нь залгамал (агглютинатив) бүтэцтэй бол Афро-Азийн хэлний язгуурын Семит бүлэгт багтах Амхар хэл нь флексив буюу нугардаг, ялангуяа язгуур ба хэв шинжийн (root-and-pattern) нарийн морфологитой. Хэдийгээр газар зүйн болон соёлын хувьд алс хол орших боловч өгүүлбэрийн үндсэн бүтцийн хувьд эдгээр хэлнүүдэд ижил төстэй тал бий. Энэхүү нийтлэлээр Монгол хэлнээс Амхар хэл рүү хөрвүүлэх явцад тулгардаг синтаксис, морфологи болон соёлын онцлогуудыг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Синтаксисын ижил төсөө ба ялгаа: SOV бүтцийн зохицол
Монгол хэл нь өгүүлбэрийн бүтэцдээ Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг (Subject-Object-Verb буюу SOV) гэсэн дарааллыг чанд баримталдаг. Сонирхолтой нь, Семит төрлийн ихэнх хэл (жишээлбэл, Араб, Еврей хэл) Үйл үг - Эзэн бие - Тусагдахуун (VSO) бүтэцтэй байдаг бол Амхар хэл нь өөрийн бүлэгтээ ховор тохиолдох SOV бүтэцтэй юм. Энэ нь Куш хэлний нөлөөгөөр түүхэн явцад өөрчлөгдсөн гэж хэл шинжлэлийн эрдэмтэд үздэг.
Энэхүү синтаксисын ижил төстэй тал нь орчуулагчдад дараах давуу талуудыг олгодог:
- Өгүүлбэрийн дараалал: Монгол өгүүлбэрийн үндсэн логик дарааллыг Амхар хэл рүү хөрвүүлэхдээ өгүүлбэрийн бүтцийг бүхэлд нь өөрчлөх шаардлага харьцангуй бага байдаг. Энэ нь орчуулгын явцыг хурдасгаж, логик алдаа гаргахаас сэргийлнэ.
- Тодотгол ба тодорхойлогч үгс: Монгол хэлэнд тодотгол үг нь тодорхойлогдож буй нэр үгийнхээ өмнө ордог бөгөөд Амхар хэлэнд ч мөн энэ зарчим дагагддаг (жишээлбэл, "Улаан цэцэг" гэхийг Амхар хэлээр "Qeyy abeba" буюу Улаан цэцэг гэж шууд дарааллаар илэрхийлнэ).
Морфологийн сорилтууд: Залгамал бүтцээс Семит язгуурт шилжих нь
Хэдийгээр өгүүлбэрийн бүтэц ижил боловч үг бүтэх ёс, хувирал нь орчуулгын хамгийн том бэрхшээл болдог. Монгол хэл нь залгамал хэл тул үндсэндээ үгийн язгуур дээр дагавар, нөхцөлүүдийг ар араас нь залгах замаар шинэ утга, хэл зүйн харилцааг үүсгэдэг. Харин Амхар хэл нь Семит хэлний уламжлалт гийгүүлэгч язгуурын системтэй (жишээ нь, гурван гийгүүлэгчээс бүтсэн язгуур) бөгөөд үүнд эгшиг болон бусад бүтээврийг дундуур нь оруулах (infix) байдлаар хувиргадаг.
1. Хэл зүйн хүйсний ялгаа (Grammatical Gender)
Монгол хэлэнд хэл зүйн хүйс гэж байдаггүй бөгөөд зөвхөн утгын хувьд (эр, эм амьтан гэх мэт) ялгадаг. Гэтэл Амхар хэлэнд бүх нэр үг, үйл үг, төлөөний үг нь эр, эм хүйсийн ангилалд хуваагддаг. Эм хүйсийг заахдаа зөвхөн эмэгтэй хүнийг бус, жижиг хэмжээний зүйлс эсвэл хайр талархлыг илэрхийлэхэд мөн ашигладаг. Орчуулагч нь Монгол хэлний хүйсийн саармаг өгүүлбэрийг Амхар хэл рүү буулгахдаа тухайн нөхцөл байдалд тохирох хүйсийн нөхцөлийг зөв сонгох шаардлагатай болдог.
2. Үйл үгийн хувирал ба Төлөөний нэрсийн нэгдэл
Амхар хэлний үйл үг нь маш нарийн бүтэцтэй. Үйл үгийн нэг хэлбэрт эзэн бие, тусагдахуун, цаг хугацаа, хэл зүйн байдал (aspect) зэрэг нь бүгд хамтдаа багтсан байдаг. Монгол хэлний "Би түүнд өгсөн" гэсэн гурван үгтэй өгүүлбэрийг Амхар хэлэнд ганцхан үйл үгээр илэрхийлж болдог. Энэ нь орчуулагчаас Амхар хэлний үйл үгийн залгавар, хувиралыг маш сайн эзэмшсэн байхыг шаардана.
Бичиг үсэг, транслитерацийн асуудлууд
Монгол улсад албан ёсоор Кирилл үсэг ашигладаг бөгөөд түүхэн болон соёлын хүрээнд Монгол бичгийг хэрэглэж байна. Харин Амхар хэл нь өөрийн гэсэн эртний өвөрмөц "Гийз" (Ge'ez) буюу Фидель хэмээх абугида бичгийн системтэй. Энэхүү бичиг нь үеэр тэмдэглэдэг бөгөөд нэг тэмдэгт нь гийгүүлэгч болон эгшиг авиаг хамтад нь илэрхийлдэг.
Нэр томьёо, хүний нэр, газар орны нэрийг орчуулахад авианы зөв буулгалт хийх нь чухал. Кирилл үсгийн зарим өвөрмөц авиаг (жишээ нь: Ө, Ү, Я, Е гэх мэт) Гийз бичиг рүү хөрвүүлэхэд авианы тохироог нарийн тооцоолох шаардлагатай. Жишээлбэл, Амхар хэлэнд Монгол хэлний "Х" авиатай төстэй хэд хэдэн авиа байдаг ч тэдгээрийн хэрэглээ нь үг бүрт ялгаатай байдаг.
Соёл ба хэлц үгийн нутагшуулалт (Localization)
Орчуулга нь зөвхөн үг хөрвүүлэх үйл явц биш, соёл хоорондын гүүр юм. Монгол ба Этиоп нь түүхэн болон шашин шүтлэг, амьдралын хэв маягийн хувьд эрс ялгаатай. Монголын нүүдэлчин ахуй, мал аж ахуйн соёлтой холбоотой өвөрмөц хэлц үгсийг Амхар хэлний хөдөө аж ахуй, ортодокс христийн шашны суурьтай соёлд тохируулан буулгах нь бүтээлч сэтгэлгээ шаардана.
Жишээ нь, Монгол хэлний "морь шиг зүтгэх" эсвэл мал аж ахуйн холбогдолтой зүйр цэцэн үгсийг Амхар хэл рүү шууд утгаар нь орчуулбал Этиоп уншигчдад ойлгомжгүй байх болно. Үүний оронд Амхар соёлд байдаг адилтгах утга бүхий хэлцүүдийг хайж олох, эсвэл утга шилжүүлэн орчуулах аргыг хэрэглэх нь зүйтэй.
Монгол хэлнээс Амхар хэл рүү хөрвүүлэх орчуулагчийн практик зөвлөмжүүд
Энэхүү хоёр хэлний хооронд чанартай орчуулга хийхэд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- Синтаксисын ижил талыг ашиглах: Өгүүлбэрийн дараалал ижил (SOV) тул эх бичвэрийн логик бүтцийг хадгалахыг хичээ. Гэхдээ хэт механик дарааллаас сэргийлж, хэлний чимэг, найруулгыг анхаар.
- Хэл зүйн хүйс ба тооны зохицлыг хянах: Эх бичвэрт байхгүй хүйсийн ангиллыг Амхар хэл рүү хөрвүүлэхдээ тухайн дүр эсвэл объектын соёлын болон хэлний хүйсийг зөв тодорхойлж орчуулгад тусгах.
- Үйл үгийн цогц бүтцийг зөв ашиглах: Амхар хэлний үйл үг нь олон мэдээллийг нэг дор агуулдаг тул өгүүлбэрийг нуршихгүй, товч бөгөөд оновчтой илэрхийлэх боломжийг бүрэн ашиглах хэрэгтэй.
- Толь бичиг ба хөрвүүлэгч технологийн хяналт: Одоогоор Монгол-Амхар чиглэлийн шууд толь бичиг маш ховор тул орчуулагчид ихэвчлэн Англи хэлийг гүүр болгон ашигладаг. Энэ тохиолдолд Англи хэлний орчуулгын явцад гарч болох утгын алдагдлыг хоёр дахин нягтлах шаардлагатай.
Дүгнэлт: Соёлын гүүр болох орчуулгын ирээдүй
Монгол, Амхар хэлний орчуулга нь дэлхийн хэл шинжлэлийн хувьд шинэлэг бөгөөд сонирхолтой салбар юм. Хоёр хэлний синтаксисын SOV бүтэц нь давуу тал болдог хэдий ч морфологийн ялгаатай байдал болон соёлын онцлог нь орчуулагчоас өндөр ур чадвар шаарддаг. Орчуулгын явцад хэлний дүрмийг чанд баримтлахаас гадна соёлын контекстийг зөв унших нь хамгийн чухал юм.