די קונסט פֿון איבערזעצונג איז פֿיל מער ווי בלויז דאָס איבערטראָגן ווערטער פֿון איין שפּראַך אין אַן אַנדערער. זי פֿאָדערט אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון די היסטאָרישע, קולטורעלע און געזעלשאַפֿטלעכע קאָנטעקסטן וואָס האָבן געפֿאָרעמט יעדע שפּראַך. ווען עס קומט צו דער איבערזעצונג פֿון ייִדיש — אַ ייִדיש־גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען — אויף איטאַליעניש, אַ רײַכע ראָמאַנישע שפּראַך וואָס איז שטאַרק פֿאַרבונדן מיט דער לאַטײַנישער און מיטלענדישער קולטור, באַגעגענען מיר אַ גאַנצע ריי אייגנאַרטיקע אַרויספֿאָדערנונגען. דער אַרטיקל גיט אַ ברייטן איבערבליק איבער די הויפּט־אַספּעקטן פֿון דעם איבערזעצונג־פּראָצעס און אָפֿערט פּראַקטישע עצות פֿאַר פּראָפֿעסיאָנעלע איבערזעצער.
די לינגוויסטישע לאַנדשאַפֿט: צוויי פֿאַרשידענע שפּראַך־משפּחות
ייִדיש און איטאַליעניש געהערן צו צוויי גאָר פֿאַרשידענע צווײַגן פֿון דער אינדאָ־אייראָפּעיִשער שפּראַך־משפּחה. ייִדיש איז אין איר יסוד אַ גערמאַנישע שפּראַך, אָבער איר קאָמפּלעקסע היסטאָריע ווי די שפּראַך פֿון די אַשכנזישע ייִדן אין אייראָפּע האָט געפֿירט צו אַ פֿוסיאָן־סטרוקטור. זי פֿאַראייניקט דײַטשישע דיאַלעקטן מיט לשון־קודש (העברעיש און אַראַמיש), סלאַווישע שפּראַכן (פּויליש, רוסיש, אוקראַיִניש), און אַפֿילו אַ ביסל אַלט־פֿראַנצויזיש און אַלט־איטאַליעניש (לאַעז). פֿון דער אַנדערער זײַט, איז איטאַליעניש די דירעקטע יורש פֿון פֿאָלקס־לאַטײַן, אָנגעפֿילט מיט אַ לאַנגער ליטעראַרישער טראַדיציע וואָס פֿאָקוסירט זיך אויף עסטעטיק, רעטאָריק און קלאַסישער האַרמאָניע.
די דאָזיקע פֿאַרשיידנקייט אין שפּראַך־משפּחות מיינט אַז די גראַמאַטיקאַלישע סיסטעמען פֿונקציאָנירן אַנדערש. למשל, ייִדיש ניצט אַ גערמאַנישע ווערב־צווייטע (V2) וואָרט־אָרדענונג אין הויפּט־זאַצן, וואָס קען מאַכן די איבערזעצונג אויף איטאַליעניש (וואָס ניצט געוויינטלעך די סוביעקט־ווערב־אָביעקט אָדער SVO סטרוקטור) קאָמפּליצירט. דער איבערזעצער מוז רעפֿאָרמולירן די זאַצן אַזוי, אַז זיי זאָלן קלינגען נאַטירלעך פֿאַר אַן איטאַליענישן לייענער, אָן צו פֿאַרלירן די אָריגינעלע באַטאָנונג פֿון דעם מחבר.
גראַמאַטיקאַלישע ניואַנסן און סינטאַקס
איינע פֿון די גרעסטע שוועריקייטן פֿאַר איבערזעצער ליגט אין די סיסטעמען פֿון מין (גשמיות) און פֿאַלן (קאַסוסן). ייִדיש פֿאַרמאָגט דריי גראַמאַטיקאַלישע מינים: זכר (זכריש), נקבה (נקביש) און נייטראַל (נייטראַליש). איטאַליעניש, ווי אַלע ראָמאַנישע שפּראַכן, האָט בלויז צוויי מינים — זכר און נקבה. דאָס פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער קריגערישע באַשלוסן ווען מען זעצט איבער ייִדישע נייטראַלישע סובסטאַנטיוון אויף איטאַליעניש. פֿאַרשיידענע באַגריפֿער וואָס טראָגן אַ ספּעציפֿישן אָפּטאָן אין ייִדיש דורך דעם נייטראַלישן אַרטיקל "דאָס" מוזן קאַטעגאָריזירט ווערן אָדער ווי זכר ("il") אָדער ווי נקבה ("la").
דערצו, ייִדיש ניצט נאָך אַלץ קאַסוס־ענדונגען פֿאַר דעם דאַטיוו און אַקוזאַטיוו, ספּעציעל אין די אַרטיקלען און אַדיעקטיוון. איטאַליעניש דרוקט די דאָזיקע באַציִונגען אויס מיט דער הילף פֿון פּרעפּאָזיציעס (ווי "a", "da", "di") און קליטישע פּראָנאָמינען ("lo", "la", "gli", "le"). דער איבערזעצער מוז זײַן זייער פֿאָרזיכטיק ניט צו שאַפֿן קיין צעמישונג בײַם איבערטראָגן די באַציִונגען פֿון די דיירעקטע און אינדיירעקטע אָביעקטן.
דער העברעיִשער קאָמפּאָנענט און קולטורעלע עקוויוואַלענטן
די ייִדישע שפּראַך איז טיף דורכגעדרונגען מיט רעליגיעזע און קולטורעלע באַגריפֿן פֿון ייִדישקייט, וואָס קומען מערסטנס פֿון העברעיש און אַראַמיש. ווערטער ווי "צדקה" (charity / justice), "נשמה" (soul), "ספֿר" (sacred book), אָדער "מצוה" (commandment / good deed) האָבן ניט קיין פּשוטע עקוויוואַלענטן אין איטאַליעניש. די איטאַליענישע שפּראַך איז היסטאָריש באַווירקט געוואָרן דורך דעם קאַטויליציזם, און די איטאַליענישע ווערטער פֿאַר רעליגיעזע באַגריפֿן טראָגן אָפֿט מאָל קריסטלעך־טעאָלאָגישע אַסאָציאַציעס.
למשל, די איבערזעצונג פֿון "מצוה" ווי "buona azione" (גוטע טאַט) פֿאַרלירט דעם גראַמאַטיקאַלישן און קולטורעלן קאָנטעקסט פֿון אַ געטלעכער פֿליכט. אַן איבערזעצער מוז אָפֿט מאָל ניצן דערקלערונגען אין די פֿוסנאָטעס אָדער אָננעמען דאָס וואָרט ווי אַ לײַהוואָרט און פֿאַרענדיקן עס מיט אַ קורצן אָפּטיילונג, כּדי אָפּצוהיטן דעם ייִדישן טעם און עכטקייט פֿון טעקסט.
די סלאַווישע דינאַמיק און דימענוטיוון
דער סלאַווישער קאָמפּאָנענט אין ייִדיש באַווירקט ניט בלויז דעם וואָקאַבולאַר, נאָר אויך די עמאָציאָנעלע און סטיליסטישע שיכטן פֿון דער שפּראַך. ייִדיש פֿאַרמאָגט אַן אויסערגעוויינטלעך רײַכע סיסטעם פֿון דימענוטיוון (פֿאַרקלענערונגס־ווערטער), וואָס ווערן געשאַפֿן מיט סופֿיקסן ווי "-ל" (למשל, מיידל), אָדער דאָפּלטע דימענוטיוון ווי "-עלע" (מיידעלע). די דאָזיקע פֿאָרמען דרוקן אויס חיבה, ליבשאַפֿט, אָדער מאָל אַפֿילו ביטול און איראָניע.
אינטערעסאַנט איז, אַז איטאַליעניש איז אויך באַקאַנט פֿאַר אירע סופֿיקסן (alterati), וואָס קענען פֿאַרקלענערן אָדער פֿאַרגרעסערן ווערטער (ווי "-ino", "-etto", "-uccio", "-accio"). דאָס גיט דעם איבערזעצער אַ פֿעיִקע כּלי צו געפֿינען סטיליסטישע עקוויוואַלענטן פֿאַר די ייִדישע דימענוטיוון. אַזוי קען דאָס וואָרט "שטעטעלע" איבערגעזעצט ווערן ווי "paesino" אָדער "villaggetto", וואָס טראָגט אַן ענלעכן עמאָציאָנעלן טאָן.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
פֿאַר די וואָס אַרבעטן אין דעם פֿעלד פֿון ייִדיש־איטאַליענישער איבערזעצונג, זענען דאָ עטלעכע וויכטיקע עצות צו פֿאַרבעסערן די קוואַליטעט פֿון זייער אַרבעט:
- פֿאַרשטיין דעם דיאַלעקט פֿון אָריגינאַל: ייִדיש האָט דריי הויפּט־דיאַלעקטן (ליטוויש, פּויליש־גאַליציאַנער און אוקראַיִניש). יעדער דיאַלעקט האָט זײַנע אייגענע ווערטער און גראַמאַטיקאַלישע קאָנסטרוקציעס. עס איז קריטיש צו וויסן פֿון וואַנען דער מחבר קומט.
- אָפּהיטן די איראָניע: ייִדישע ליטעראַטור איז באַקאַנט מיט איר ספּעציפֿישער אינטאָנאַציע, הומאָר און זעלבסט־איראָניע. פרוווט צו ניצן איטאַליענישע אויסדרוקן וואָס פֿאַרמאָגן אַן ענלעכע שפּילעוודיקייט און זענען ניט צו טרוקן.
- אַרבעט מיט רײַכע רעפֿערענץ־קוואַלן: ניצט ניט בלויז פּשוטע ווערטערביכער. די ווערטערביכער פֿון יצחק ניבאָרסקי און אַנדערע פֿאַכמענער זענען אומשאַצבאַר פֿאַר פֿאַרשטיין די קולטורעלע באַטײַטונגען פֿון ווערטער.
- באַנוצן זיך מיט סינאָנימען פֿאַר גערמאַנישע און העברעישע דובלעטן: ייִדיש ניצט אָפֿט צוויי ווערטער פֿאַר כּמעט דעם זעלבן באַגריף — איין וואָרט פֿון גערמאַנישן אָפּשטאַם און איין וואָרט פֿון העברעישן (למשל, "בוך" און "ספֿר"). אין איטאַליעניש דאַרף מען שאַפֿן אַזאַ אונטערשייד דורך נואַנסירטע ווערטער ווי "libro" און "tomo" אָדער דורך קאָנטעקסטועלע אַדיעקטיוון.
די וויכטיקייט פֿון קאָנטעקסט קעגן ליטעראַלער איבערזעצונג
סוף־כּל־סוף, דער שליסל צו אַ גוטער איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף איטאַליעניש איז צו פֿאַרשטיין אַז מען קען ניט איבערזעצן וואָרט־בײַ־וואָרט. די קולטורעלע וועלט פֿון ייִדיש־רעדער אין מיזרח־אייראָפּע אָדער אין די אימיגראַנטן־צענטערס פֿון ניו־יאָרק און בוענאָס־אײַרעס איז היסטאָריש ווײַט פֿון דער איטאַליענישער סבֿיבֿה. דער איבערזעצונג דינט ווי אַ בריק צווישן צוויי וועלטן. בלויז דורך אַ טיפֿן רעספּעקט פֿאַר די אייגנאַרטיקע גראַמאַטיקאַלישע, לעקסיקאַלישע און עמאָציאָנעלע כאַראַקטעריסטיקן פֿון ביידע שפּראַכן קען מען שאַפֿן אַן איבערזעצונג וואָס וועט זײַן סײַ געטרײַ דעם אָריגינאַל, סײַ פֿאַרשטענדלעך און רײַך פֿאַר דעם איטאַליענישן לייענער.