Èdè Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè tóbì tí ó sì ní kárí-ayé jùlọ ní apá ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ adúláwọ̀. Ó jẹ́ èdè tó ní ọrọ̀ àṣà tí ó jinlẹ̀, tó kún fún òwe, àpólà ọ̀rọ̀ àti àwọn ohun ohùn tí ó lè nira láti ní òye rẹ̀ láìsí ìmọ̀ tó kúnrẹ́rẹ́. Ní ọwọ́ kejì pátápátá, èdè Jámánì (German) jẹ́ èdè tó gbilẹ̀ ní àárín gbùngbùn ilẹ̀ Yúróòpù (Europe), tó sì ní ilànà tó le koko nínú gírámà rẹ̀, pẹ̀lú ọ̀rọ̀-àpapọ̀ gígùn àti ètò akọ-abo-tútù tí ó yàtọ̀. Ìtumọ̀ láti èdè Yorùbá sí èdè Jámánì kọjá lílo ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan láti yí ọ̀rọ̀ padà; ó jẹ́ iṣẹ́ àkànṣe ti bíbá àṣà méjèèjì sọ̀rọ̀ pọ̀ àti yíyí èrò inú èdè kan padà sí èdè kejì láìpadà nínú ìtumọ̀ tàbí kí ó pàdánù ẹwà rẹ̀.
Àwọn Ìyàtọ̀ Kòṣeégbàgbé Nínú Ìhùmọ̀ Èdè Yorùbá Àti Jámánì
Fún ẹnikẹ́ni tó bá fẹ́ láti ṣe àṣeyọrí nínú itúmọ̀ èdè yìí, ó ṣe pàtàkì láti ní òye kíkún nípa àwọn ìyàtọ̀ gbòógì tí ó wà nínú ìhùmọ̀ èdè (linguistic structure) méjèèjì. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí ni ó ń fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpèníjà fún àwọn olùtúmọ̀:
1. Ètò Ohùn (Tonal System) Àti Ìkọ̀ Ọ̀rọ̀ nínú Èdè Yorùbá
Èdè Yorùbá jẹ́ èdè olóhùn (tonal language) tó ní ohùn mẹ́ta pàtàkì: ohùn òkè (´), ohùn àárín (tí a kì í kọ àmì sí), àti ohùn ìsàlẹ̀ (`). Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ kan le yí padà pátápátá bí a bá yí ohùn rẹ̀ padà. Fún àpẹẹrẹ, "igbá" (calabash), "igba" (two hundred), "ìgbà" (time/season), tàbí "ìgbá" (garden egg). Ní ilẹ̀ Jámánì, èdè wọn kò ní ètò ohùn yìí rárá. Èyí túmọ̀ sí pé olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ ní sùúrù láti ka àkọsílẹ̀ Yorùbá ní kíkún kí ó le mọ ohùn gangan tí a lò àti ìtumọ̀ rẹ̀ kí ó tó gbé e lọ sí èdè Jámánì. Àìkọ àmì-ohùn sí ọ̀rọ̀ Yorùbá le dá rògbòdìyàn sílẹ̀ nínú iṣẹ́ itúmọ̀.
2. Ètò Akọ-Abo-Tútù (Grammatical Gender) Nínú Èdè Jámánì
Nínú èdè Jámánì, gbogbo ọ̀rọ̀-orúkọ (nouns) ni ó ní abo, akọ, tàbí tútù (Masculine - der, Feminine - die, Neutral - das). Èyí kì í ṣe nípa ti ẹ̀dá ènìyàn nìkan, ṣùgbọ́n ó kan gbogbo nǹkan bíi tábìlì (der Tisch - akọ), fìtílà (die Lampe - abo), àti ìwé (das Buch - tútù). Ní ilẹ̀ Yorùbá, a kò ní irú ètò yìí fún àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ wa. Bí a bá ń túmọ̀ láti Yorùbá sí Jámánì, olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ fún ọ̀rọ̀-orúkọ kọ̀ọ̀kan ní àtọ́ka (Artikel) tó tọ̀nà nínú èdè Jámánì gẹ́gẹ́ bí gírámà wọn ṣe béèrè, èyí sì nilò ìmọ̀ tó jinlẹ̀ nínú èdè Jámánì.
3. Ìṣètò Ọ̀rọ̀ Nínú Gbólóhùn (Word Order)
Èdè Yorùbá ń tẹ̀lé ìlànà Olùṣe-Ìṣe-Olùgbà (Subject-Verb-Object - SVO). Sún mọ́ èyí, èdè Jámánì náà le lo SVO, ṣùgbọ́n wọ́n ní àwọn ìlànà tó le koko gẹ́gẹ́ bíi "V2 position" (tí ọ̀rọ̀-ìṣe gbọ́dọ̀ wà ní ipò kejì nínú gbólóhùn àkọ́kọ́) àti pé tí a bá lo àwọn ọ̀rọ̀-asopọ̀ subordinating conjunctions, ọ̀rọ̀-ìṣe yóò lọ sí ìparí gbólóhùn pátápátá. Ìyàtọ̀ yìí nilò kí olùtúmọ̀ tún gbólóhùn kọ gẹ́gẹ́ bí ìhùmọ̀ èdè Jámánì ṣe fẹ́, kì í ṣe láti tẹ̀lé bí ọ̀rọ̀ ṣe wà nínú èdè Yorùbá tòtòtò.
Itúmọ̀ Àwọn Òwe Àti Àṣà: Bíbá Ẹ̀mí Èdè Yorùbá Sọ̀rọ̀ Pọ̀ Pẹ̀lú Jámánì
Èdè Yorùbá jẹ́ èdè tí ó kún fún àwọn òwe àti àwọn ọ̀rọ̀ àpèjúwe tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àyíká, ẹranko, àti ẹ̀sìn. Bí àpẹẹrẹ, "A kì í fi orí bẹ́égùn lójú ẹlẹ́nu" tàbí "Àpatà ní ń gba olùgbà lọ́wọ́ ikú". Bí olùtúmọ̀ bá túmọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí lọ́rọ̀-kan-sí-ọ̀rọ̀ (literal translation) sí èdè Jámánì, yóò dún mọ́ràn-mọ́ran nínú etí ṣùgbọ́n kò ní ní ìtumọ̀ tó yè kọ́rọ̀ fún ẹni tó ń sọ èdè Jámánì. Fún àpẹẹrẹ, "A kì í fi orí bẹ́égùn lójú ẹlẹ́nu" le yí padà sí gbólóhùn tó túmọ̀ sí pé a kì í ṣọ̀rọ̀ tí kò yẹ níbi tí kò tọ̀nà. Láti ṣe àṣeyọrí nínú èyí, olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ wá Òwe Jámánì tó bá a mu (Cultural Equivalence) tàbí kí ó túmọ̀ èrò inú gbólóhùn náà (Dynamic Equivalence) lọ́nà tí yóò fi yé olùkà náà yékéyéké, láìsí pé a ń pàdánù ẹ̀kọ́ inú òwe náà.
Òwe Yorùbá: "Àjèjì kò mọ̀nà, dídájì ni ń dá."
Ìtumọ̀ sí Jámánì (aláfọwọ́wọ́): "Ein Fremder kennt den Weg nicht, er zögert nur." (Agbọye àṣà: Nígbà tí a bá wà nípò àjèjì, ó yẹ ká ní sùúrù láti kọ́ ṣáájú ká tó ṣe ìpinnu).
Lílo Èdè Gẹ̀ẹ́sì Gẹ́gẹ́ Bí Afárá (The Challenge of Pivot Translation)
Nítorí pé kò sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ atúmọ̀ èdè (dictionaries) tó sọ gbòǹgbò Yorùbá pọ̀ mọ́ Jámánì tààrà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ olùtúmọ̀ máa ń lo èdè Gẹ̀ẹ́sì (English) gẹ́gẹ́ bí afárá (pivot language). Ìyẹn ni pé, wọ́n á kọ́kọ́ túmọ̀ láti Yorùbá sí Gẹ̀ẹ́sì, lẹ́yìn náà ni wọ́n á tó túmọ̀ láti Gẹ̀ẹ́sì sí Jámánì. Ìlànà yìí ní ìpèníjà tirẹ̀. Nígbà tí a bá ń túmọ̀ ní ẹ̀mẹjì, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtumọ̀ àti ẹwà èdè Yorùbá ni ó le sọnù nígbà tí ó bá dé èdè Gẹ̀ẹ́sì kí ó tó lọ sí Jámánì. Olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ ní sùúrù láti padà sí orísun (source text) láti rí i dájú pé gbòǹgbò ìtumọ̀ Yorùbá kò yà kúrò ní ọ̀nà.
Ètò Ọlá Àti Bíbá Ènìyàn Sọ̀rọ̀: Sie vs Du Ní Ìbámu Pẹ̀lú Yorùbá
Àṣà Yorùbá bọ̀wọ̀ fún àgbàlagbà àti àwọn tí ó wà ní ipò ọlá. A máa ń lo "Ẹ̀yin" fún ẹ̀yà ọ̀wọ̀, àti "Wọn" fún ẹni tí a ń bọ̀wọ̀ fún. Nínú èdè Jámánì, ètò yìí wà pẹ̀lú. Wọ́n ní "Sie" (pẹ̀lú 'S' nlá) fún ọ̀wọ̀ àti fún àwọn tí a kò mọ̀ rárá (formal address), àti "du" fún ẹlẹgbẹ́, ọmọdé, tàbí ẹbí (informal address). Èyí ń mú kí iṣẹ́ olùtúmọ̀ rọrùn ní ọ̀nà kan, ṣùgbọ́n ó gbọ́dọ̀ ní ìṣọ́ra láti mọ àyíká tí àkọsílẹ̀ náà ti wá. Bí ó bá jẹ́ lẹ́tà láàárín ọ̀rẹ́ méjì, "du" ni yóò lò. Bí ó bá jẹ́ àkọsílẹ̀ fún ilé-iṣẹ́ tàbí fún àwọn àgbà, "Sie" ni ó tọ̀nà láti lò.
Àwọn Ọ̀rọ̀ Àpapọ̀ Gígùn Nínú Èdè Jámánì (Komposita)
Ọ̀kan lára àwọn àbùdá èdè Jámánì ni lílo àwọn ọ̀rọ̀ àpapọ̀ gígùn. Wọ́n le pa ọ̀rọ̀ mẹ́ta tàbí márùn-ún pọ̀ láti ṣe ọ̀rọ̀ kan ṣoṣo. Fún àpẹẹrẹ, ọ̀rọ̀ bíi "Selbstbestimmungsrecht" (agbára láti pinnu lórí ara ẹni). Ní èdè Yorùbá, a kì í sábà lo ọ̀rọ̀ gígùn pọ̀ mọ́ra láìlo àwọn ọ̀rọ̀-asopọ̀ tàbí gbólóhùn àpèjúwe. Olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ mọ bí yóò ṣe yí àwọn gbólóhùn Yorùbá padà sí àwọn ọ̀rọ̀ àpapọ̀ Jámánì gẹ́gẹ́ bí ó ṣe yẹ láti mú kí àkọsílẹ̀ náà dún gẹ́gẹ́ bí èdè abínibí wọn.
Àwọn Ìmọ̀ràn Pàtàkì Fún Ìtumọ̀ Tó Dánilójú
Kí o le jẹ́ olùtúmọ̀ tó kárí-ayé tí ó sì mọṣẹ́ rẹ̀ níṣẹ́, tẹ̀lé àwọn ìlànà pàtàkì yìí:
- Mọ Àṣà Èdè Méjèèjì: Ìtumọ̀ kì í ṣe èdè nìkan, ó jẹ· àṣà. Mọ bí àwọn ará Jámánì ṣe ń ronú àti bí àwọn Yorùbá ṣe ń gbégbé.
- Ṣọ́ra fún Itúmọ̀ Ọ̀rọ̀-kan-sí-ọ̀rọ̀: Ìtumọ̀ lọ́nà yìí máa ń ba ẹwà àkọsílẹ̀ jẹ́. Lo ìlànà itúmọ̀ aláfọwọ́wọ́ tàbí dynamic equivalence.
- Lo Àwọn Atúmọ̀ Èdè Tó Ní Ìgbẹ́kẹ̀lé: Rí i dájú pé o ní atúmọ̀ èdè (dictionary) tó dára láti jẹ́ kí o mọ ìyàtọ̀ kọ̀ọ̀kan láàárín àwọn ọ̀rọ̀ tó jọra.
- Jẹ́ Kí Ẹlẹgbẹ· Rẹ Ṣàyẹ̀wò Iṣẹ́ Rẹ: Olùtúmọ̀ mìíràn tó gbọ́n nínú èdè Jámánì tàbí Yorùbá gbọ́dọ̀ ka iṣẹ́ rẹ láti rí i pé kò sí àṣìṣe kankan.
Kókó Ìparí: Ẹwà Itúmọ̀ Láàárín Ilẹ̀ Adúláwọ̀ Àti Yúróòpù
Itúmọ̀ láti èdè Yorùbá sí èdè Jámánì jẹ́ ọ̀nà alábàáṣiṣẹ́ láti mú kí àṣà àti ìmọ̀ wa gbilẹ̀ kárí ayé. Pẹ̀lú títẹ̀lé àwọn ìlànà àti ìmọ̀ràn tó wà nínú àkọsílẹ̀ yìí, olùtúmọ̀ yóò le ṣẹ́gun gbogbo ìpèníjà gírámà àti àṣà, yóò sì gbé àkọsílẹ̀ tó dán mọ́ran jáde fún gbogbo ayé láti kà àti láti gbádùn.