ትርጉም ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ ቃላትን ማስተላለፍ ብቻ ሳይሆን ባህልን፣ አስተሳሰብን እና መልዕክትን የመገንባት ጥበብ ነው። በአፍሪካ ቀንድ እጅግ ሰፊ ተናጋሪ ካላቸው ቋንቋዎች አንዱ የሆነው አማርኛ እና በመካከለኛው ምስራቅና በሰሜን አፍሪካ በስፋት የሚነገረው ዓረብኛ የየራሳቸው የሆነ የበለጸገ ታሪክ አላቸው። ሁለቱም ቋንቋዎች የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ (Semitic languages) አባላት በመሆናቸው በቃላት ስርወ-መሰረት እና በአንዳንድ ሰዋሰዋዊ መዋቅሮች ላይ ተመሳሳይነት ያሳያሉ። ሆኖም ግን፣ ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ ጥራት ያለው እና ትክክለኛ ትርጉም ማከናወን ጥልቅ እውቀትን፣ ጥንቃቄን እና የሁለቱን ቋንቋዎች ስነ-ልሳናዊ እና ባህላዊ ልዩነቶች መረዳትን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ የመተርጎም ሂደትን፣ የሚያጋጥሙ ተግዳሮቶችን እና ውጤታማ የትርጉም ሥራ ለመስራት የሚያግዙ ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር ያቀርባል።
1. የቋንቋዎቹ ዝምድና እና ስነ-ልሳናዊ ትስስር
አማርኛ እና ዓረብኛ በደቡብ ሴማዊ እና ማዕከላዊ ሴማዊ የቋንቋ ክፍሎች ስር የሚመደቡ በመሆናቸው የጋራ የሆኑ በርካታ ቃላት አሏቸው። ለምሳሌ ያህል እንደ «ቤት» (በዓረብኛ «በይት» بيت)፣ «ምላስ» (በዓረብኛ «ሊሳን» لسان)፣ «ራስ» (በዓረብኛ «ረዕስ» رأس) እና «ደም» (በዓረብኛ «ደም» دم) ያሉ ቃላት በሁለቱም ቋንቋዎች ተመሳሳይ ትርጉም እና ቅርጽ አላቸው። ይህ መዋቅራዊ ዝምድና ለአንዳንድ የቃላት ትርጉሞች አመቺ ሁኔታን ቢፈጥርም፣ ቋንቋዎቹ ባለፉት ዘመናት በየራሳቸው መንገድ ስላደጉና ስለተለያዩ ሰፊ የስነ-ልሳን ልዩነቶች እንዲፈጠሩ ምክንያት ሆኗል። ስለዚህ ተርጓሚዎች በጋራ ቃላት ላይ ብቻ በመደገፍ ስህተት ከመሥራት መቆጠብ ይኖርባቸዋል።
2. ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ ለመተርጎም ዋና ዋና ተግዳሮቶች
ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ በሚደረግ የትርጉም ሥራ ላይ በርካታ ሰዋሰዋዊ፣ ባህላዊ እና መዋቅራዊ ተግዳሮቶች ያጋጥማሉ። እነዚህን ተግዳሮቶች አስቀድሞ ማወቅና መፍትሔ ማዘጋጀት የትርጉሙን ጥራት በእጅጉ ያሻሽለዋል።
ሀ. የዓረፍተ-ነገር መዋቅር ልዩነት (Syntax/Sentence Structure)
በአማርኛ ቋንቋ የዓረፍተ-ነገር መዋቅር አብዛኛውን ጊዜ ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) ነው። ይህ ማለት በአማርኛ ዓረፍተ-ነገር ውስጥ ግሥ የሚቀመጠው ሁልጊዜ በመጨረሻ ላይ ነው። በአንጻሩ በዓረብኛ ቋንቋ የተለመደው የዓረፍተ-ነገር መዋቅር ግሥ-ባለቤት-ተሳቢ (Verb-Subject-Object ወይም VSO) ወይም ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) ነው። ተርጓሚው የአማርኛውን ዓረፍተ-ነገር መዋቅር በቀጥታ ወደ ዓረብኛ ለመቀየር ቢሞክር የሚወጣው ዓረፍተ-ነገር በዓረብኛ ሰዋስው ተቀባይነት የሌለው እና ትርጉም የማይሰጥ ይሆናል። ስለዚህ፣ የአማርኛውን መልዕክት ሙሉ በሙሉ ተረድቶ በዓረብኛ የዓረፍተ-ነገር አወቃቀር ሕግ መሠረት እንደገና መገንባት ያስፈልጋል።
ለ. የጾታ እና የቁጥር አጠቃቀም ሰዋስው (Gender and Number Agreement)
በአማርኛ እና በዓረብኛ ጾታን እና ቁጥርን የመግለጽ ሰዋሰዋዊ ሕጎች ይለያያሉ። ዓረብኛ በጣም ውስብስብ የሆነ የጾታ (ወንድ እና ሴት) እንዲሁም የቁጥር (ነጠላ፣ ድርብ እና ብዙ) ሥርዓት አለው። በተለይም በዓረብኛ ቋንቋ ውስጥ ለሁለት ነገሮች ወይም ሰዎች የሚሆን «ድርብ» (Dual/ሙሰና) ሰዋሰዋዊ ቅርጽ አለ። አማርኛ ግን ይህ የድርብ ቁጥር ሥርዓት የለውም፤ ለአንድም ሆነ ለሁለት ከዚያም በላይ ለሆኑ ነገሮች የሚጠቀመው ነጠላ እና ብዙ ቁጥርን ብቻ ነው። ተርጓሚው ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ በሚተረጉምበት ጊዜ በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ያለውን የጾታ እና የቁጥር መጣጣም በጥንቃቄ መከታተል አለበት።
ሐ. የጽሕፈት አቅጣጫ እና ፊደላት ልዩነት
አማርኛ የሚጻፈው ከግራ ወደ ቀኝ ሲሆን የሚጠቀመውም የራሱን የግዕዝ ፊደላትን ነው። በአንጻሩ ዓረብኛ የሚጻፈው ከቀኝ ወደ ግራ ሲሆን የዓረብኛ ፊደላትን ይጠቀማል። ይህ የጽሕፈት አቅጣጫ ልዩነት በትርጉም ዲዛይን (Formatting and Layout) ላይ ትልቅ ተጽዕኖ አለው። በተለይም ሰነዶችን፣ ድረ-ገጾችን ወይም መጽሐፍትን በሚተረጎምበት ወቅት የምስሎች፣ የሰንጠረዦች እና የጽሑፍ አሰላለፍ ሙሉ በሙሉ መገልበጥ (Mirroring) ይኖርበታል። ይህንን አለማድረግ የጽሑፉን ተነባቢነትና ውበት በእጅጉ ያበላሸዋል።
መ. የባህል እና ማህበራዊ አውዶች (Cultural and Idiomatic Nuances)
ቋንቋ የባህል ማንጸባረቂያ መስተዋት ነው። በአማርኛ ውስጥ ያሉ በርካታ ፈሊጣዊ አባባሎች፣ ምሳሌያዊ ንግግሮች እና ባህላዊ መግለጫዎች በቀጥታ ወደ ዓረብኛ ቢተረጎሙ ትርጉም አልባ ሊሆኑ ይችላሉ። ለምሳሌ፣ «ሆዱ ባዶ ነው» ወይም «እጁ ረጅም ነው» የሚሉ አባባሎች በባህላዊ አውድ የሚሰጡት ትርጉም አለ። እነዚህን አባባሎች በዓረብኛ ቋንቋ ውስጥ ካሉ ተመሳሳይ ባህላዊ ወይም ፈሊጣዊ መግለጫዎች ጋር በማጣጣም መተርጎም የተርጓሚው ዋነኛ ኃላፊነት ነው። የሃይማኖታዊ ቃላት አጠቃቀምም ሌላው ትኩረት የሚሻ ጉዳይ ነው፤ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እና በሌሎች ባህላዊ አውዶች ውስጥ ያሉ መግለጫዎች በዓረብኛ ተናጋሪው ማህበረሰብ ዘንድ በትክክል ሊረዱ በሚችሉ ቃላት መተካት አለባቸው።
3. ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ ውጤታማ በሆነ መንገድ ለመተርጎም ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ የሚደረገውን የትርጉም ጥራት ለማሻሻል እና ተደራሽነቱን ለማረጋገጥ የሚከተሉትን ስልቶች መጠቀም ይገባል፡
- ቃል በቃል ከመተርጎም መቆጠብ፡ የትርጉም ሥራ ዋና ዓላማ መልዕክትን ማስተላለፍ እንጂ ቃላትን መተካት አይደለም። ስለዚህ መጀመሪያ በአማርኛ የተጻፈውን ሐሳብ በሚገባ መረዳት፣ ከዚያም ያንን ሐሳብ በዓረብኛ የቋንቋ ፍሰትና ውበት መግለጽ ያስፈልጋል።
- የዓረብኛ የቅጥያ እና የቅድመ-ቅጥያ አጠቃቀምን መለማመድ፡ በዓረብኛ ቋንቋ የቃላት ፍቺዎች የሚለወጡት በቅጥያዎች (Affixes) አማካኝነት ነው። ተርጓሚው የአማርኛውን ረጅም ዓረፍተ-ነገር በዓረብኛ አጭርና ግልጽ በሆኑ ቃላት ለመግለጽ እነዚህን ሰዋሰዋዊ መዋቅሮች በሚገባ ማወቅ አለበት።
- የዒላማ ተደራሽ ማህበረሰብን (Target Audience) ማወቅ፡ ዓረብኛ ቋንቋ መደበኛ (Modern Standard Arabic - ፉስሃ) እና የተለያዩ የአገሮች የንግግር ዘይቤዎች (Dialects/አሚየህ) አሉት። የትርጉም ሥራው የሚቀርብለት ማህበረሰብ የትኛው እንደሆነ ለይቶ ማወቅና ጽሑፉን በዚያ መሠረት ማዘጋጀት ያስፈልጋል። ለይፋዊ ሰነዶች፣ ለጋዜጠኝነት እና ለድርጅታዊ መረጃዎች መደበኛውን የዓረብኛ ቋንቋ (Fusha) መጠቀም ግዴታ ነው።
- ታማኝ መዝገበ-ቃላትን እና የትርጉም ረዳት መሣሪያዎችን መጠቀም፡ ጥራት ያላቸውን ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ ወይም አማርኛ-እንግሊዝኛ-ዓረብኛ የሆኑ መዝገበ-ቃላትን መጠቀም ጠቃሚ ነው። የትርጉም ማህደረ-ትውስታዎችን (Translation Memories) እና የቃላት ዝርዝሮችን (Glossaries) ማደራጀት ለቀጣይ ሥራዎች ወጥነትን ለመጠበቅ ይረዳል።
4. የትርጉም ጥራት ማረጋገጫ (Quality Assurance) ስልቶች
የትርጉም ሥራው ተጠናቆ ለተጠቃሚዎች ከመቅረቡ በፊት ጥራቱን ማረጋገጥ ወሳኝ እርምጃ ነው። ለዚህም የሚከተሉትን ተግባራት ማከናወን ይመረጣል፡
በመጀመሪያ፣ የተተረጎመውን ጽሑፍ ራስን መከለስ (Self-revision) ያስፈልጋል። ተርጓሚው ጽሑፉን ከጨረሰ በኋላ ለተወሰነ ጊዜ አሳርፎ እንደገና ማንበብ አለበት፤ ይህ አሰራር ቀደም ሲል ያላስተዋላቸውን ስህተቶች በቀላሉ እንዲያገኝ ይረዳል። በሁለተኛ ደረጃ፣ በዓረብኛ ቋንቋ የአፍ መፍቻ ተናጋሪ በሆነ ባለሙያ (Native Arabic Editor/Proofreader) ማስገምገም እጅግ አስፈላጊ ነው። ይህ ተግባር በጽሑፉ ውስጥ ያሉ የሰዋስው፣ የቃላት አጠቃቀም እና የባህል ስህተቶችን ለማረም ይረዳል። በመጨረሻም፣ የተተረጎመው ጽሑፍ ከአማርኛው ዋና ሰነድ ጋር አንድ ዓይነት ይዘት፣ ቅርጽና መልዕክት ማስተላለፉን ማረጋገጥ ይገባል።
ከአማርኛ ወደ ዓረብኛ መተርጎም ሰፊ ስነ-ልሳናዊ ክህሎትን እና ባህላዊ ግንዛቤን የሚጠይቅ የፈጠራ ሥራ ነው። የሁለቱን ቋንቋዎች ሰዋሰዋዊ አወቃቀር ልዩነቶች በሚገባ መረዳት፣ ቃል በቃል ከሚደረግ ትርጉም መራቅ እና የጥራት ማረጋገጫ ሂደቶችን መተግበር ለአስተማማኝ እና ውጤታማ የትርጉም ሥራ መሠረቶች ናቸው። በእነዚህ መርሆዎች ላይ የተመሰረተ የትርጉም ሥራ በሁለቱ ሕዝቦች መካከል ያለውን ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ባህላዊ ግንኙነት ይበልጥ ለማጠናከር ትልቅ ሚና ይጫወታል።