Հայերենից սլովակերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների բառապաշարի հիանալի տիրապետում, այլև դրանց կառուցվածքային, քերականական և մշակութային խորը տարբերությունների ընկալում։ Չնայած երկու լեզուներն էլ պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, հայերենը կազմում է առանձին ճյուղ, իսկ սլովակերենը սլավոնական լեզվախմբի արևմտասլավոնական ճյուղի ներկայացուցիչ է։ Այս հանգամանքը ծնում է բազմաթիվ լեզվական առանձնահատկություններ, որոնք թարգմանիչը պետք է հաշվի առնի որակյալ և բնական հնչողությամբ տեքստ ստանալու համար։
Քերականական սեռի առկայությունն ու բացակայությունը
Ամենաակնառու տարբերություններից մեկը քերականական սեռի կատեգորիան է։ Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռից. գոյականները, ածականները և դերանունները չեն փոփոխվում ըստ սեռի, և նույնիսկ «նա» անձնական դերանունը միատեսակ է թե՛ տղամարդու, թե՛ կնոջ դեպքում։ Սլովակերենում, ընդհակառակը, քերականական սեռը (արական, իգական և չեզոք) հանդիսանում է լեզվի հիմնաքարերից մեկը։
Այս տարբերությունը լուրջ խնդիրներ է առաջացնում հայերենից սլովակերեն թարգմանելիս։ Թարգմանիչը ստիպված է համատեքստից հասկանալ գործող անձի կամ առարկայի սեռը՝ համապատասխան սլովակերեն դերանուններն ու բայաձևերը (հատկապես անցյալ ժամանակում) ճիշտ ընտրելու համար։ Օրինակ՝ հայերեն «նա գնաց» նախադասությունը սլովակերեն կարող է թարգմանվել որպես «išiel» (եթե խոսքը տղամարդու մասին է) կամ «išla» (եթե խոսքը կնոջ մասին է)։ Սա պահանջում է համատեքստի մանրակրկիտ վերլուծություն և երբեմն լրացուցիչ տեղեկատվության հայթայթում։
Հոլովական համակարգերի բախումը և նախդիրների կիրառումը
Թե՛ հայերենը, թե՛ սլովակերենը հարուստ հոլովական համակարգ ունեցող լեզուներ են, սակայն դրանց գործառույթներն ու կիրառման սկզբունքները զգալիորեն տարբերվում են։ Հայերենն ունի 7 հոլով, իսկ սլովակերենը՝ 6 ակտիվ հոլով (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, ներգոյական և գործիական)։
Սլովակերենում հոլովները սերտորեն կապված են նախդիրների համակարգի հետ։ Յուրաքանչյուր նախդիր պահանջում է կոնկրետ հոլովի կիրառում։ Հայերենում հարաբերությունների մեծ մասն արտահայտվում է հետադրությունների կամ հոլովական վերջավորությունների միջոցով։ Թարգմանելիս անհրաժեշտ է ճշգրիտ զուգադրել հայերենի հոլովական իմաստները սլովակերենի համապատասխան նախդրային կառույցների հետ։ Բացի այդ, սլովակերենում գոյականների հոլովումը կախված է նրանց սեռից և վերջավորությունից, ինչը նշանակում է, որ թարգմանիչը պետք է անթերի տիրապետի սլովակերենի բազմաթիվ հոլովական տիպերին (ներառյալ կենդանի և անկենդան արական գոյականների տարբերակումը)։
Բայի կերպային հակադրությունները
Սլովակերենի քերականության ամենաբարդ կողմերից մեկը, որը բնորոշ է սլավոնական լեզուներին, բայի կերպի (անկատար և կատարյալ՝ nedokonavý a dokonavý vid) կատեգորիան է։ Յուրաքանչյուր գործողություն սլովակերենում պետք է ընկալվի կա՛մ որպես ընթացքի մեջ գտնվող (անկատար), կա՛մ որպես ավարտուն արդյունք (կատարյալ)։
Հայերենում նույնպես կան կերպային տարբերություններ, սակայն դրանք արտահայտվում են այլ եղանակներով՝ հիմնականում վերլուծական բայաձևերի և դերբայների միջոցով։ Սլովակերեն թարգմանելիս սխալ կերպի ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը կամ դարձնել այն անբնական։ Օրինակ՝ հայերեն «նա գրում էր նամակը» (ընթացք) և «նա գրեց նամակը» (արդյունք) սլովակերենում պահանջում են տարբեր բայարմատներ կամ նախածանցներ՝ «písal list» և «napísal list»։ Թարգմանիչը պետք է կարողանա ճիշտ զգալ գործողության բնույթը հայերեն տեքստում և ընտրել համապատասխան սլովակերեն կերպային զույգը։
Շարահյուսություն և բառերի դասավորություն նախադասության մեջ
Հայերենում և սլովակերենում բառերի դասավորությունը նախադասության մեջ համեմատաբար ազատ է՝ շնորհիվ զարգացած ձևաբանության (հոլովների առկայության)։ Այնուամենայնիվ, ազատությունը չի նշանակում քաոս։ Երկու լեզուներում էլ բառերի կարգը ծառայում է տեղեկատվական կառուցվածքի (թեմա և ռեմա) արտահայտմանը։
Սլովակերենում գոյություն ունի «նախադասության արտահայտչական կառուցվածքի» (aktuálne členenie vety) կանոնը, որտեղ հայտնի տեղեկատվությունը սովորաբար նախորդում է նորին, իսկ նախադասության վերջում դրվում է ամենակարևոր շեշտադրումը։ Հայերենից սլովակերեն թարգմանելիս նախադասության կառուցվածքը բառացի պատճենելը կարող է հանգեցնել նրան, որ տեքստի տրամաբանական շեշտերը խախտվեն։ Թարգմանիչը պետք է վերակառուցի նախադասությունը սլովակերենի շարահյուսական կանոններին համապատասխան՝ պահպանելով հաղորդագրության սկզբնական իմաստային ծանրությունը։
Տեղայնացում և մշակութային իրողությունների փոխանցում
Լեզուն մշակույթի հայելին է, և հայերենից սլովակերեն թարգմանությունը հաճախ բախվում է մշակութային անհամապատասխանությունների։ Սա վերաբերում է թե՛ կենցաղային իրողություններին, թե՛ պատմական տերմիններին և թե՛ դիմելաձևերին։
- Դիմելաձևեր և քաղաքավարություն. Ինչպես հայերենում («դու» և «դուք»), այնպես էլ սլովակերենում գործում է քաղաքավարի դիմելաձևի համակարգը (tykanie և vykanie)։ Կարևոր է ճիշտ որոշել հաղորդակցության ֆորմալության աստիճանը և հետևողականորեն կիրառել համապատասխան ձևերը սլովակերեն տեքստում։
- Մշակութային իրողություններ (ռեալիաներ). Հայկական ավանդական հասկացությունները (օրինակ՝ խաչքար, տուֆ, լավաշ, թոնիր) սլովակերենում չունեն ուղղակի համարժեքներ։ Կախված տեքստի տեսակից՝ թարգմանիչը պետք է ընտրի համապատասխան ռազմավարություն՝ տառադարձում լրացուցիչ բացատրությամբ, նկարագրական թարգմանություն կամ մշակութային համարժեքի ընտրություն։
- Դարձվածքներ և ասացվածքներ. Պատկերավոր արտահայտությունների բառացի թարգմանությունը հաճախ անհասկանալի է դարձնում տեքստը։ Անհրաժեշտ է գտնել սլովակերեն այնպիսի դարձվածքներ, որոնք ունեն նույն իմաստային և հուզական արժեքը։
Գործնական խորհուրդներ հաջողված թարգմանության համար
Որակյալ արդյունքի հասնելու համար հայերեն-սլովակերեն թարգմանիչներին խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ սկզբունքներին.
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Հատկապես բարդ նախադասությունների դեպքում կենտրոնացեք մտքի փոխանցման, այլ ոչ թե առանձին բառերի զուգադրման վրա։
- Ուշադրություն դարձրե՛ք հոդերի բացակայությանը. Հայերենն ունի որոշյալ հոդ (ն, ը), մինչդեռ սլովակերենում հոդեր ընդհանրապես չկան։ Սլովակերենում որոշյալության կամ անորոշության իմաստն արտահայտվում է ցուցական դերանուններով (tento, tá, to) կամ բառերի դասավորությամբ, ինչը պետք է ճիշտ կիրառել։
- Կատարելագործե՛ք սլովակերենի ուղղագրության և կետադրության իմացությունը. Սլովակերենն ունի բարդ դիակրիտիկ նշանների (տառադարձման նշաններ, ինչպիսիք են՝ dĺžeň, mäkčeň) համակարգ, որոնք փոխում են բառի իմաստն ու արտասանությունը (օրինակ՝ «byt» - բնակարան, «byť» - լինել)։ Ճշգրտությունը այստեղ կենսական է։
- Օգտագործե՛ք վստահելի բառարաններ և աղբյուրներ. Քանի որ ուղղակի հայերեն-սլովակերեն մեծ բառարանները սակավաթիվ են, հաճախ անհրաժեշտ է լինում օգտագործել միջնորդ լեզուներ (ռուսերեն, անգլերեն) կամ դիմել սլովակերեն բացատրական բառարանների (օրինակ՝ Jazykovedný ústav Ľudovíta Štúra-ի շտեմարանները) օգնությանը։
Ամփոփելով՝ հայերենից սլովակերեն թարգմանությունը հետաքրքիր, բայց միևնույն ժամանակ պատասխանատու գործընթաց է։ Լեզվաբանական տարբերությունների հաղթահարումը և երկու ժողովուրդների մշակութային նրբերանգների ճիշտ փոխանցումը թույլ են տալիս ստեղծել այնպիսի թարգմանություն, որը սլովակ ընթերցողի կողմից կընկալվի որպես մայրենի լեզվով գրված բնագիր տեքստ։