Þýðing á milli íslensku og mongólsku er flókið en afar heillandi verkefni sem reynir verulega á hæfni og sveigjanleika þýðandans. Hér er um að ræða tvö tungumál sem tilheyra ólíkum málaættum og eiga sér gerólíka sögu, menningu og landfræðilegan uppruna. Íslenska er germanskt beygingamál sem hefur varðveitt forna uppbyggingu sína og flókna málfræði í yfir þúsund ár. Mongólska er hins vegar viðskeytingamál (agglutinative language) sem flokkast til mongólskra mála og einkennist af allt öðruvísi kerfi hvað varðar setningagerð og orðamyndun. Þegar þýtt er á milli þessara tveggja mála er ekki nóg að fletta upp orðum í orðabók; þýðandinn verður að endurskapa hugsunina og brúa djúpan málfræðilegan og menningarlegan mun.
Setningaskipan: Munurinn á SVO og SOV
Einn helsti málfræðilegi munurinn á íslensku og mongólsku lýtur að setningaskipan (word order). Íslenska fylgir í grunninn SVO-mynstrinu, þar sem röð liða er almennt: Frumlag (Subject) - Sögn (Verb) - Andlag (Object). Þótt íslenskan leyfi ákveðið frjálsræði í setningagerð vegna ríkulegra beyginga nafnorða, breytir það ekki því að sögnin gegnir miðlægu hlutverki snemma í setningunni. Mongólska fylgir hins vegar stranglega SOV-mynstri (Frumlag - Andlag - Sögn), sem þýðir að sagnorðið kemur nánast undantekningarlaust aftast í setningunni.
Fyrir vikið verður þýðandi sem vinnur úr íslensku yfir í mongólsku að gerbreyta uppbyggingu setninganna. Þegar lesin er íslensk setning þarf þýðandinn að meðtaka alla merkinguna, greina hlutverk hvers setningarliðar og raða þeim upp á nýtt á mongólsku. Þetta á sérstaklega við um flóknar málsgreinar með mörgum aukasetningum. Í mongólsku koma skýringarsetningar og lýsingar oft á undan aðalatriðinu, sem krefst þess að þýðandinn hugsi setninguna „aftur á bak“ miðað við íslenska textann. Ef reynt er að þýða orð fyrir orð eða halda íslensku setningagerðinni verður mongólski textinn með öllu óskiljanlegur.
Viðskeytafræði gegn beygingakerfi
Íslenska er beygingamál (inflectional language) þar sem orð breyta um form með beygingum. Breytingar á falli, kyni og tölu eiga sér stað með endingum sem renna oft saman við stofn orðsins, eða með innri hljóðbreytingum eins og hljóðvarpi og klofnun (t.d. land - lönd, bók - bækur). Mongólska vinnur á allt annan hátt sem viðskeytingamál. Þar er stofn orðsins yfirleitt stöðugur og mörgum mismunandi viðskeytum (suffixes) er hlaðið á hann, hvert með eina tiltekna málfræðilega virkni. Eitt og sama orðið á mongólsku getur þannig innihaldið upplýsingar um tölu, fall, eign og afstöðu, sem á íslensku væru tjáð með mörgum sjálfstæðum orðum, forsetningum og hjálparsögnum.
Mongólska hefur einnig fleiri föll en íslenska, yfirleitt talin átta í nútímamáli (nefnifall, þolfall, eignarfall, þágufall/staðarfall, sviptifall, tækisfall, stefnufall og samfarafall). Það er því mikil áskorun að yfirfæra íslenska fallstjórn og forsetningaliði (t.d. „að fara til landsins“, „með bókina“) yfir í rétt mongólsk fallviðskeyti. Þýðandinn verður að hafa djúpan skilning á venslum orða í báðum málum til að velja réttu viðskeytin án þess að breyta merkingu textans.
Sérhljóðasamræmi: Hljóðkerfisleg áskorun
Sérhljóðasamræmi (vowel harmony) er eitt helsta einkenni mongólsku en er algjörlega óþekkt í nútímaíslensku. Í mongólsku skiptast sérhljóðar í tvo andstæða flokka: frammælta (eða kvenkyns) og uppmælta (eða karlkyns), auk nokkurra hlutlausra sérhljóða. Málfræðireglan krefst þess að öll viðskeyti sem bætt er við orð verði að hafa sérhljóða úr sama flokki og stofn orðsins.
Þótt þetta sé fyrst og fremst áskorun fyrir ritun á mongólsku, hefur það veruleg áhrif á þýðingar þegar kemur að tökuorðum, erlendum nöfnum eða tæknihugtökum úr íslensku. Þegar íslensk sérnöfn (eins og „Reykjavík“ eða „Sigurður“) eru flutt yfir í mongólskan texta, þarf þýðandinn að ákveða hvernig á að flokka hljóðin í nafninu samkvæmt reglum mongólskrar sérhljóðasamsvörunar til að hægt sé að bæta viðeigandi fallendingum við nafnið á réttan hátt. Þetta krefst góðrar þekkingar á hljóðkerfi beggja mála.
Ritkerfi og umritun á milli ólíkra stafrófa
Íslenska notar latneskt stafróf með séríslenskum stöfum, á meðan mongólska í heimalandinu Mongólíu er rituð með kýrillísku letri (ásamt tveimur aukastöfum: Ө og Ү). Í Innri Mongólíu (í Kína) og í vissum menningarlegum tilgangi er hins vegar notað hið glæsilega hefðbundna mongólska skrifletur, sem er skrifað lóðrétt ofan frá og niður og frá vinstri til hægri.
Sú staðreynd að málin tvö nota ólík ritkerfi gerir það að verkum að þýðendur standa frammi fyrir áskorunum við umritun (transliteration). Þar sem enginn opinber staðall er til fyrir beina umritun á milli íslensku og mongólsku, verður þýðandinn oft að styðjast við hljóðfræðilega nálgun eða nota ensku sem millilið. Til dæmis þarf að finna leiðir til að tákna séríslensk hljóð og stafi eins og „þ“ og „ð“ á kýrillísku eða hefðbundnu mongólsku letri á þann hátt að framburðurinn haldist sem næst upprunanum.
Menningarleg staðfæring: Frá hafinu til gresjunnar
Tungumál eru nátengd umhverfi sínu, sögu og lífsháttum þeirra sem þau tala. Íslenskur orðaforði einkennist af miklum auðlegð þegar kemur að hafinu, fiskveiðum, sjávarútvegi, veðurfari, snjó, ís og eldfjallafræði. Mongólska hefur hins vegar þróast í landluktu landi og orðaforðinn endurspeglar hirðingjasögu, hesta, gresjur, búfjárrækt og líf í júrtum (sem á mongólsku nefnast ger). Þessi menningarmunur getur valdið miklum erfiðleikum í þýðingarferlinu.
Þegar þýddur er texti úr íslensku sem inniheldur sértæk hugtök eins og „fjöruborð“, „hafrót“, „brim“ eða mismunandi gerðir af snjó og vindi, getur verið erfitt að finna beina samsvörun í mongólsku. Þýðandinn þarf þá að beita staðfærslu (localization). Það þýðir að finna þarf lýsandi orðasambönd, útskýra hugtökin í samhengi eða leita að menningarlegum hliðstæðum sem mongólskir lesendur geta tengt við. Sama á við þegar þýtt er í hina áttina, þar sem mongólsk heiti yfir hestahegðun, flókin fjölskyldutengsl eða hirðingjalíf eiga sér enga beina samsvörun í íslensku.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
- Forðastu orðréttar þýðingar: Einblíndu alltaf á að flytja merkingu setningarinnar frekar en einstök orð. Leyfðu þér að endurskipuleggja textann svo hann falli að SOV-mynstri mongólskunnar.
- Lærðu inn á hljóðkerfi beggja mála: Skilningur á sérhljóðasamræmi í mongólsku er lykillinn að því að geta beygt erlend nöfn og nýyrði rétt á mongólsku.
- Notaðu ensku eða rússnesku sem hjálparmál: Þar sem skortur er á beinum orðabókum á milli íslensku og mongólsku, getur verið gagnlegt að bera saman hugtök í gegnum stærri tungumál eins og ensku eða rússnesku til að sannreyna merkingu.
- Sýndu menningarlegt næmi: Mundu að lesendur í Mongólíu hafa annan menningarlegan bakgrunn en Íslendingar. Útskýrðu landfræðileg eða söguleg hugtök ef þörf krefur svo merkingin skili sér fyllilega.
- Fáðu yfirlestur hjá móðurmálstalanda: Mikilvægt er að fá innfæddan mongólskan málnotanda eða þýðanda til að lesa yfir lokatextann til að tryggja að mongólska málkenndin sé náttúruleg og laus við erlendan keim.