Þýðingar á milli mála sem eiga sér engar sameiginlegar sögulegar eða landfræðilegar rætur eru jafnan einar mest krefjandi áskoranirnar á sviði málvísinda. Þýðing úr íslensku yfir í súlú (isiZulu) fellur óneitanlega í þennan flokk. Íslenska er norðurgermanskt beygingamál með ríka sögu og flókna málfræði sem byggir á fallbeygingum og kynjum. Súlú er hins vegar bantúmál af Níger-Kongó-málættinni, talað af milljónum manna í Suður-Afríku, og byggir á gjörólíku kerfi límskeytinga, nafnorðaflokka og hljóðtóna. Til þess að flytja texta á áhrifaríkan og nákvæman veg á milli þessara tveggja tungumála þurfa þýðendur að búa yfir djúpum skilningi á bæði málfræðilegri uppbyggingu og menningarlegu samhengi beggja málsamfélaga.
Málfræðilegur munur: Frá beygingum til límskeytinga
Stærsta áskorunin við þýðingu milli íslensku og súlú liggur í grunngerð tungumálanna. Íslenska treystir mjög á beygingar þar sem endingar nafnorða, lýsingarorða og sagna breytast eftir hlutverki þeirra í setningunni (til dæmis falli, tölu og kyni). Í súlú er kerfið byggt upp á límskeytingu (e. agglutination). Þetta þýðir að orð eru mynduð með því að skeyta saman forkeytum (prefixes) og eftirskeytum (suffixes) við ákveðnar orðrætur.
Þegar íslenskur texti er þýddur yfir í súlú þarf að gæta þess að greina setningafræðileg tengsl á borð við eignarfall eða þágufall og endurspegla þau rétt með súlú-forkeytum. Það er engin bein samsvarandi fallbeyging í súlú, heldur nota málhafar sérstök forkeyti eða forsetningar til að tjá staðsetningu, stefnu, eignaraðild eða tæki. Hér verður þýðandinn að vera fær um að endurskrifa setningagerðina algerlega án þess að glata upprunalegu merkingunni.
Nafnorðaflokkar í súlú vs. málfræðilegt kyn í íslensku
Íslenska notar þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) sem stýra beygingu lýsingarorða, ábendingarfornafna og töluorða. Súlú notar hins vegar ekki kyn á sama hátt heldur flokkar öll nafnorð í um það bil 15 mismunandi nafnorðaflokka. Þessir flokkar ráðast af því hvort um er að ræða fólk, dýr, plöntur, verkfæri, óhlutbundin hugtök eða fleirtöluform þeirra.
Hver nafnorðaflokkur hefur sitt sérstaka forkeyti sem stýrir samræmi (concord) í allri setningunni. Þetta þýðir að sagnir, lýsingarorð og fornöfn í setningunni verða að taka á sig samsvarandi forkeyti sem vísar til nafnorðsins. Fyrir íslenskan þýðanda er þetta kerfi gríðarlega flókið. Að þýða einfalda íslenska setningu á borð við „Góði maðurinn keypti stóra húsið“ krefst þess að þýðandinn finni rétta flokkinn fyrir „maður“ (flokkur 1) og „hús“ (flokkur 5) og breyti forkeytum allra tengdra lýsingarorða og sagna til að tryggja málfræðilegt samræmi. Ef þessu er stýrt rangt verður textinn óskiljanlegur eða óeðlilegur fyrir málhafa súlú.
Sagnakerfi, tíðir og sagnbeygingar
Sagnakerfi íslenskunnar er flókið með persónubeygingum, tíðum (nútíð og þátíð), háttum (framsöguháttur, viðtengingarháttur og boðháttur) og sagnbótum. Súlú-sagnir eru hins vegar oft kjarni heilu setninganna, þar sem upplýsingar um geranda, þolanda, tíð, horf (aspect) og neitun eru allar límdar á sagnrótina sjálfa.
Í súlú eru sagnir mjög sveigjanlegar og geta tekið á sig margvíslegar afleiddar myndir (s.k. verbal extensions) til að tjá merkingu sem í íslensku væri tjáð með aukasetningum eða hjálparsögnum. Til dæmis má breyta sagnrót til að sýna að eitthvað sé gert „fyrir einhvern“ (benefactive), „með einhverjum“ (reciprocal), eða að valda því að eitthvað gerist (causative). Þýðandi sem vinnur með þessi tungumál verður að átta sig á hvenær á að nota þessar málfræðilegu sagnbætur í súlú til að ná fram hnitmiðuðu og náttúrulegu máli í stað þess að þýða orðrétt úr íslensku með mörgum sjálfstæðum orðum.
Menningarleg staðfæring og ólíkur raunveruleiki
Þýðing er aldrei aðeins spurning um málfræði; hún er flutningur á menningu. Íslenskt samfélag og náttúra endurspeglast sterkt í málinu. Við höfum mörg orð yfir snjó, vind, fjöll og sjávarútveg. Súlúmenningin og tungumálið eiga rætur sínar að rekja til suðurhluta Afríku, þar sem loftslag, dýralíf, félagsleg uppbygging og hefðir eru allt aðrar.
Þegar þýtt er á milli þessara mála koma oft upp hugtök sem eiga sér enga beina samsvörun. Hvernig þýðir maður dæmigerð íslensk vetrarfyrirbæri eins og „skafl“, „hálka“ eða „él“ yfir á súlú, mál sem þróaðist í heitu loftslagi? Eða hvernig þýðir maður flókin félagsleg hugtök úr súlú á borð við „ubuntu“ (mannúð, samkennd og félagsleg ábyrgð) eða sérstök hefðbundin fjölskyldutengsl og siði yfir á íslensku? Hér verður þýðandinn að nota útskýrandi þýðingar (paraphrasing), finna hliðstæður eða í sumum tilfellum halda upprunalega orðinu og bæta við stuttri útskýringu til að tryggja að lesandinn skilji samhengið.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Forðastu orðréttar þýðingar: Setningagerð íslensku og súlú er svo ólík að orðrétt þýðing mun nánast undantekningarlaust leiða til málvilla. Einbeittu þér að merkingunni á bak við setninguna.
- Náðu tökum á samræmi nafnorðaflokka: Gakktu úr skugga um að forkeyti sagna og lýsingarorða í súlú samræmist réttum nafnorðaflokki til að tryggja flæði og málfræðilegt réttmæti.
- Hafðu tónhæð í huga: Þó að súlú sé ekki skrifað með tónmerkjum í daglegu starfi, hefur tónninn áhrif á merkingu. Þýðandi þarf að skilja hvernig áherslur breyta merkingu orða til að forðast misskilning við greiningu á upprunaefni eða við yfirlestur.
- Nýttu menningarlega ráðgjafa: Vegna hins mikla landfræðilega og menningarlega munar er nauðsynlegt að vinna með móðurmálstalurum sem skilja menningarkima beggja samfélaga til að tryggja að blæbrigði glatist ekki.
- Varastu óbeinar þýðingar í gegnum ensku: Margar þýðingar á milli þessara mála fara í gegnum ensku sem millilið. Þetta getur valdið því að upplýsingar afbökunast í tveimur skrefum. Reyndu eins og hægt er að þýða beint eða bera saman við upprunatextann til að halda nákvæmni.
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og súlú krefjist mikils meira en aðeins flettingar í orðabókum. Þær krefjast skapandi hugsunar, næmrar málvitundar og virðingar fyrir ólíkum heimum sem mætast á síðunni. Með því að fylgja þessum leiðbeiningum og leggja áherslu á málfræðilegt réttmæti og menningarlega staðfæringu er hægt að brúa bilið á milli Íslands og Suður-Afríku á giftusamlegan hátt.