Кыргыз тилинен босния тилине түз которуу — тил илиминдеги эң кызыктуу жана ошол эле учурда татаал багыттардын бири. Тилдердин ар башка үй-бүлөгө таандык болушу (кыргыз тили түрк тилдеринин кыпчак тобуна, ал эми босния тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн славян тобуна кирет) алардын структуралык, грамматикалык жана лексикалык деңгээлдеринде терең айырмачылыктарды шарттайт. Бул макалада кыргыз тилинен босния тилине которуунун негизги нюанстары, кыйынчылыктары жана аларды чечүүнүн натыйжалуу жолдору каралат.
Синтаксистик түзүлүштүн айырмачылыктары: SOV жана SVO структуралары
Котормо процессиндеги эң биринчи жана башкы маселе — бул сүйлөмдүн түзүлүшү. Кыргыз тили агглютинативдик тил катары сүйлөмдөгү сөздөрдүн туруктуу тартибине ээ: Subject-Object-Verb (Ээ - Толуктооч - Баяндооч). Мында баяндооч (этиш) ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми босния тили флективдүү тилдерге кирет жана негизинен Subject-Verb-Object (Ээ - Баяндооч - Толуктооч) структурасын колдонот.
Бул айырмачылык котормочудан сүйлөмдү толугу менен кайра курууну талап кылат. Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен китепти окуп жатам" деген сүйлөмдү түз которгондо сөздөрдүн тартиби өзгөрөт. Босния тилинде ал "Ja čitam knjigu" (Мен окуйм китепти) деп түзүлөт. Эгерде сүйлөм татаал болсо, кыргыз тилиндеги багыныңкы байланыштагы сүйлөмдөр босния тилине которулганда структуралык жактан толугу менен өзгөрүүгө дуушар болот. Котормочу кыргызча сүйлөмдүн аягындагы этишти күтүп, андан кийин гана босния тилиндеги сүйлөмдүн логикалык борборун түзүшү керек.
Грамматикалык роддун жоктугу жана категориялык айырмачылыктар
Кыргыз тилинде грамматикалык род (жыныс) категориясы жок. "Ал" деген ат атооч эркекке да, аялга да, жансыз нерселерге да бирдей колдонулат. Ал эми босния тилинде үч род бар: эркек (muški rod), аял (ženski rod) жана орто (srednji rod). Бул категория ат атоочторго гана эмес, зат атоочторго, сын атоочторго жана өткөн чактагы этиштерге да жайылат.
Котормочу үчүн бул төмөндөгүдөй кыйынчылыктарды жаратат:
- Контекстти терең талдоо: Кыргыз тилиндеги "Ал кетти" деген сүйлөмдү босния тилине которуу үчүн каармандын жынысын билүү зарыл. Эгер ал эркек болсо "On je otišao", аял болсо "Ona je otišla", ал эми орто роддогу зат болсо "Ono je otišlo" деп которулат.
- Сын атоочтордун макулдашуусу: Босния тилинде сын атоочтор зат атоочтун родуна, санына жана жөндөмөсүнө карап өзгөрөт. Кыргыз тилинде "жакшы" деген сөз өзгөрбөй сакталса, босния тилинде ал "dobar" (эркек), "dobra" (аял), "dobro" (орто) түрүндө колдонулат.
Мүчөлөр (суффикстер) жана предлогдордун өз ара катышы
Кыргыз тилинде сөз өзгөртүү жана сөз жасоо негизинен уңгуга мүчөлөрдүн (агглютинация) удаалаш уланышы аркылуу ишке ашат. Жөндөмө мүчөлөрү, таандык мүчөлөр сөздүн аягына кошулат. Мисалы, "мектебимде" (мектеп + им + де). Босния тилинде бул функцияларды көбүнчө предлогдор жана флексиялык бүтүн жөндөмө өзгөрүүлөрү аткарат. Жогорудагы сөз босния тилинде "u mojoj školi" (менин мектебимде) деп которулуп, предлог ("u") жана тиешелүү жөндөмөдөгү сын атооч менен зат атоочтун айкалышын талап кылат.
Босния тилинде 7 жөндөмө (padeži) бар:
- Nominativ (Атооч жөндөмөсү)
- Genitiv (Илик жөндөмөсү)
- Dativ (Барыш жөндөмөсү)
- Akuzativ (Табыш жөндөмөсү)
- Vokativ (Кайрылуу жөндөмөсү)
- Instrumental (Куралдык жөндөмө)
- Lokativ (Орундук жөндөмө)
Кыргыз тилиндеги 6 жөндөмө босния тилиндеги бул 7 жөндөмө менен түз дал келбейт. Котормочу ар бир жөндөмөнүн жана предлогдордун (мисалы: iz, od, sa, k, prema, na, o, pri) өз ара айкалышуу эрежелерин мыкты билиши керек. Туура эмес тандалган предлог же жөндөмө мүчөсү сүйлөмдүн маанисин толугу менен бузушу мүмкүн.
Этиштин чактары жана аспекттери
Этиш системасы дагы бир татаал деңгээл болуп саналат. Кыргыз тили этиштин кыймыл-аракетинин мүнөзүн көрсөтүүчү жардамчы этиштердин бай системасына ээ (мисалы: "жазып салды", "окуп чыкты", "сүйлөп жатат"). Босния тилинде бул маанилер этиштин аспектиси — бүткөн (svršeni) жана бүтпөгөн (nesvršeni) этиш формалары аркылуу берилет.
Мисалы, "жазуу" деген этиш босния тилинде бүтпөгөн аспектте "pisati", ал эми бүткөн аспектте "napisati" болот. Кыргыз тилиндеги "Мен кат жаздым" деген сүйлөм контекстке жараша "Pisao sam pismo" (процесске басым жасалат) же "Napisao sam pismo" (натыйжага басым жасалат) деп которулушу керек. Бул жерде кыймыл-аракеттин бүтүшү же уланып жатышы өзгөчө мааниге ээ.
Маданий реалийлерди жана идиомаларды локалдаштыруу
Тил — бул маданияттын күзгүсү. Кыргыз жана босния элдеринин тарыхы, жашоо образы жана диний ишенимдери ар башка болгондуктан, тилдерде эквиваленти жок лексика (реалийлер) көп кездешет. Кыргыздын "боз үй", "кымыз", "улак тартыш", "төрдүн мааниси" сыяктуу түшүнүктөрү босниялык окурманга түшүнүксүз болушу мүмкүн.
Мындай учурда котормочу төмөнкү стратегияларды колдоно алат:
- Транслитерация же транскрипция жана шилтеме аркылуу түшүндүрүү. Мисалы, "boz-uj" (kirgiski tradicionalni šator).
- Сүрөттөмө котормо. Маданиятка жат көрүнүштөрдү босния тилинде түшүндүрмө сөздөр менен берүү.
- Аналогдорду издөө. Толук дал келбесе да, мааниси жакын түшүнүктөрдү колдонуу (бирок бул тарыхый же илимий тексттерде кооптуу болушу мүмкүн).
Ошондой эле, диний жана тарыхый терминдерди которууда өзгөчө кылдаттык керек. Босния тилинде осмон-түрк тилдеринен кирген көптөгөн сөздөр (турцизмдер) бар. Бул кээде кыргыз тилине окшош сөздөрдү табууга жардам берет (мисалы: "baba" - баба/ата, "halal" - адал, "mušterija" - кардар/кардар, "dućan" - дүкөн). Бирок алардын маанилик нюанстары өзгөрүп кеткен учурларды да эске алуу зарыл.
Котормочулар үчүн практикалык сунуштар
Кыргыз тилинен босния тилине жогорку сапаттагы котормону камсыз кылуу үчүн төмөндөгү кеңештерди колдонуу сунушталат:
- Контекстти толук өздөштүрүү: Которууну баштоодон мурун тексттин жалпы идеясын, стилин жана максаттуу аудиториясын тактап алыңыз. Роддорду жана этиштин аспекттерин туура тандоо үчүн сүйлөмдүн тегерегиндеги маалыматты талдаңыз.
- Эки тараптуу сөздүктөр менен чектелбөө: Кыргыз-босния сөздүктөрү сейрек кездешкендиктен, ортомчу тилдерди (орус, англис же түрк тилдерин) кошумча курал катары колдонуңуз. Түрк жана босния тилдеринин ортосундагы лексикалык байланыштар абдан күчтүү, ошондуктан түрк тилин билүү чоң артыкчылык берет.
- Кесипкөй редакциялоо: Даяр болгон босния тилиндеги текстти босния тилинде сүйлөгөн эне тилинин өкүлүнө (native speaker) текшертиңиз. Бул тексттин табигый угулушун жана стилистикалык каталардын алдын алууну камсыз кылат.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен босния тилине которуу теориялык билимди гана эмес, эки элдин маданиятын, тилдик өзгөчөлүктөрүн терең сезе билүү жөндөмүн талап кылат. Бул макалада берилген эрежелерди жана кеңештерди колдонуу менен котормочулар сапаттуу жана так материалдарды жарата алышат.