Даяаршлын өнөө үед олон улсын харилцаа, худалдаа, соёлын солилцоо өргөжих хэрээр хоорондоо газар зүйн хувьд алслагдсан, өөр хэлний язгуурт хамаарах хэлнүүдийн хооронд орчуулга хийх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг тод жишээ бол Алтай язгуурын Монгол хэлнээс Энэтхэг-Европ язгуурын Слав хэлний бүлэгт багтах Босни хэл рүү хөрвүүлэх явдал юм. Энэхүү хоёр хэлний хэл зүйн тогтолцоо, өгүүлбэрийн бүтэц, соёлын нөхцөл байдал нь эрс тэс ялгаатай тул орчуулагчаас өндөр ур чадвар, нарийн мэдрэмж, арга зүйн зөв хандлагыг шаарддаг. Энэхүү өгүүлэлд Монгол-Босни орчуулгын явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, хэл шинжлэлийн онцлог шинжүүд болон орчуулгын чанарыг сайжруулахад туслах практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Өгүүлбэрийн Бүтэц Ба Синтаксийн Хувиргалт
Монгол ба Босни хэлний орчуулгад тохиолддог хамгийн эхний бөгөөд хамгийн том техникийн бэрхшээл бол өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал буюу синтаксийн зөрүү юм. Монгол хэл нь өгүүлбэрийн эцэст үйл үг ордог (Subject-Object-Verb буюу SOV) бүтэцтэй. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол санаа, цаг хугацаа, баймж чанар зэрэг мэдээллүүд өгүүлбэрийн хамгийн төгсгөлд тодорхойлогддог. Харин Босни хэл нь Энэтхэг-Европ хэлний ерөнхий зүй тогтлын дагуу үйл үг нь өгүүлбэрийн дунд, эзэн биеийн араас шууд залгаж ордог (Subject-Verb-Object буюу SVO) бүтэцтэй.
Орчуулагч Монгол хэл дээрх урт, нийлмэл өгүүлбэрийг уншиж дуусгаж байж л гол утга санааг илэрхийлэгч үйл үгийг олж хардаг бол Босни хэл рүү хөрвүүлэхдээ өгүүлбэрийг бүхэлд нь задалж, бүтцийг нь урвуу хамаарлаар дахин зохион байгуулах шаардлагатай болдог. Ялангуяа нөхцөлт үйл, үйлт нэрийн хэлбэрүүдийг Босни хэлний хавсарсан ба туслах өгүүлбэрийн холбоосууд (тухайлбал "koji", "što", "jer", "ako" гэх мэт) ашиглан логик дараалалд оруулах нь синтаксийн орчуулгын гол цөм юм. Энэхүү хувиргалтыг хийхдээ өгүүлбэрийн логик холбоос алдагдахаас сэргийлж, хэт урт өгүүлбэрийг богино, ойлгомжтой хэсгүүдэд хуваах нь зүйтэй.
Хэл Зүйн Тийн Ялгал Ба Тэдгээрийн Зохицол
Монгол хэл нь залгамал хэл бөгөөд нэр үгэнд тийн ялгалын нөхцөлүүдийг ар араас нь залган утгыг нарийвчлан гаргадаг 8 тийн ялгалтай тогтолцоотой. Босни хэл нь мөн адил тийн ялгалын арвин баялаг тогтолцоотой бөгөөд 7 тийн ялгалтай (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, lokativ, instrumental). Хэдийгээр хоёр хэл хоёулаа тийн ялгалтай боловч тэдгээрийн хэрэглээ, гүйцэтгэх үүрэг нь бүрэн ижил биш юм.
Жишээлбэл, Монгол хэв шинжийн чиглүүлэх тийн ялгал эсвэл өгөх оршихын тийн ялгалын зарим үүргийг Босни хэлэнд уг угсраа үгс буюу предлогууд (u, na, k, prema гэх мэт) болон тодорхой тийн ялгалуудын хослолоор илэрхийлдэг. Босни хэлний тийн ялгал нь зөвхөн нөхцөлөөр биш, харин нэр үгийн хүйс, тоо болон өмнөх угсраа үгнээсээ хамаарч хувирдаг тул орчуулагч хэл бүрийн тийн ялгалын нарийн уялдаа холбоог бүрэн эзэмшсэн байх ёстой. Иймд шууд механик орчуулга хийх нь утгын ноцтой алдаанд хүргэх эрсдэлтэй.
Хэл Зүйн Хүйс Ба Тохирооны Асуудал
Монгол хэлний системд хэл зүйн хүйс (masculine, feminine, neuter) гэсэн ойлголт байдаггүй. Эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс болон амьгүй зүйлсийг заасан нэр үгс хэл зүйн хувьд ямар нэгэн хүйсийн ангилалд хуваагддаггүй бөгөөд тэдгээрийг дагаж тэмдэг нэр, үйл үгс хувирдаггүй. Харин Босни хэлэнд бүх нэр үг эр, эм, саармаг гэсэн гурван хүйсийн аль нэгэнд хамаардаг бөгөөд тухайн нэр үгтэй холбогдож буй тэмдэг нэр, зарим төлөөний үг, үйл үгний өнгөрсөн цагийн хэлбэрүүд нь тухайн хүйс, тоо болон тийн ялгалтай заавал тохирч хувирах ёстой хүйсийн тохирооны зарчим үйлчилдэг.
Монгол хэлнээс Босни хэл рүү орчуулахдаа эх бичвэрт байгаа нэр үгс Босни хэлэнд ямар хүйстэй болохыг зөв тодорхойлж, түүнийг дагасан тэмдэг нэр болон үйл үгсийг зөв хувиргах нь маш чухал. Энэхүү зөрүүг үл анзаарвал найруулга зүйн хувьд маш болхи, алдаатай бичвэр бий болно. Жишээ нь, "Миний ном ширээн дээр байна" гэсэн өгүүлбэрийг хөрвүүлэхэд Босни хэлний "knjiga" (ном) гэдэг үг нь эм хүйсний үг тул "moja" (миний - эм хүйс) эзэмших төлөөний үгтэй зохицож "Moja knjiga je na stolu" болох ёстой.
Үйл Үгийн Төлөв Ба Цагийн Зохицол
Босни хэлний үйл үгийн тогтолцоо нь слав хэлнүүдийн адил "төлөв" (verbal aspect) дээр суурилдаг. Үйл үйлдэл нь дууссан уу, эсвэл үргэлжилж байгаа юу гэдгээс хамаарч үйл үг нь төгссөн (perfektivni) ба төгсөөгүй (imperfektivni) гэсэн хоёр хэлбэрт хуваагддаг. Энэ нь цагийн хэлбэрүүдтэй хослон үйл явдлын явц, чанарыг нарийн илэрхийлдэг байна. Монгол хэлэнд энэхүү утгыг үйл үгийн нөхцөл, дагавар болон "байх", "одох", "эхлэх" зэрэг туслах үйл үгсийн тусламжтайгаар илэрхийлдэг.
Орчуулагч Монгол хэл дээрх үйл явдлын явцыг Босни хэлний тохирох үйл үгийн төлөв рүү хөрвүүлэхдээ тухайн үйлдэл нэг удаагийнх уу, давтагдсан уу, эсвэл одоо ч үргэлжилж байгаа юу гэдгийг сайтар тунгаах хэрэгтэй. Буруу төлөвтэй үйл үг сонгох нь өгүүлбэрийн цаг хугацааны логик дарааллыг алдагдуулж, уншигчдад буруу мэдээлэл өгөх аюултай.
Соёлын Нутагшуулалт Ба Эквивалент Үг Сонголт
Хэл бол тухайн ард түмний ахуй амьдрал, түүх, сэтгэлгээний толь байдаг. Монголчуудын нүүдлийн соёл иргэншил, мал аж ахуйн өвөрмөц нэр томьёо, бэлгэдэл нь суурин болон Европын соёл давамгайлсан, Балканы хойгийн түүхэн онцлогтой Босни соёлоос эрс ялгаатай. Босни хэлэнд Османы эзэнт гүрний үеийн нөлөөгөөр Турк, Араб, Перс гаралтай үгс (турцизмууд) маш их хэрэглэгддэг бөгөөд энэ нь тэдний өдөр тутмын амьдрал, сэтгэл хөдлөл, соёлын илэрхийлэлд гүн шингэсэн байдаг.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "гэр", "айраг", "малын буян", "дээл" гэх мэт үгсийг Босни хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй тул тайлбарлах, ойролцоо утгатай соёлын эквивалентийг хайх, эсвэл транслитераци хийж зүүлт тайлбартай оруулах шаардлага гардаг. Нөгөөтэйгүүр Босни хүмүүсийн өргөн хэрэглэдэг соёлын өвөрмөц ойлголтууд болох "merak" (сэтгэл ханамж, таашаал), "sevdah" (хайр сэтгэлийн гунигт аялгуу, дуу), "sabur" (тэвчээр) зэрэг үгсийг Монгол хэл рүү хөрвүүлэхдээ утгын гүн гүнзгий байдлыг алдагдуулахгүйгээр соёлын контекстийг нь тайлбарлах нь зүйтэй.
Орчуулгын Чанарыг Сайжруулах Практик Зөвлөмжүүд
- Контекстийг судлах: Орчуулга хийж эхлэхээс өмнө тухайн эх бичвэрийн чиглэл (хууль эрх зүй, анагаах ухаан, уран зохиол, техникийн г.м) болон чиглэсэн уншигчдыг тодорхойлж, хэрэглэх үгсийн санг бэлтгэх.
- Давхар хяналт хийх: Босни хэлний хэл зүйн хүйс болон тийн ялгал, тооны тохироог өгүүлбэр бүрээр нарийвчлан шалгаж байх. Босни хэлний зөв бичих дүрмийн толь бичгүүдийг тогтмол ашиглах.
- Шууд орчуулгаас татгалзах: Үг үгээр нь хөөж орчуулахаас зайлсхийж, утга санааны нэгжийг барьж, өгүүлбэрийн бүтцийг Босни хэлний синтаксийн дагуу уян хатан өөрчлөх.
- Соёлын зөвлөхтэй ажиллах: Хэрэв бичвэр нь соёлын гүн агуулгатай, эсвэл маркетинг, уран зохиолын шинжтэй бол Босни хэлийг төрөлх хэлний түвшинд эзэмшсэн мэргэжилтнээр хянуулах (proofreading).
- Орчуулгын туслах хэрэгслүүдийг оновчтой ашиглах: CAT (Computer-Assisted Translation) хэрэгслүүдийг ашиглахдаа Монгол-Босни хэлний хослол дээрх нэр томьёоны санг (glossary) системтэйгээр бүрдүүлж явах нь дараа дараагийн ажилд цаг хугацаа хэмнэх бөгөөд орчуулгыг нэгдмэл чанартай болгоно.
Монгол хэлнээс Босни хэл рүү хийх орчуулга нь зөвхөн хэл шинжлэлийн мэдлэг бус, мөн тухайн ард түмнүүдийн сэтгэлгээний онцлог, соёл, түүхийг гүнзгий хүндэтгэн ойлгохыг шаарддаг бүтээлч үйл явц юм. Дээр дурдсан дүрмийн болон бүтцийн онцлогуудыг анхаарч, зөв арга зүйгээр ажилласнаар орчуулагч хүн хоёр орны соёлын гүүр болж, утга төгс, уншууртай эх бичвэрийг бүтээн чадна.