Даяаршил болон олон улсын харилцаа өргөжихийн хэрээр өөр хоорондоо газар зүй, түүх, хэл шинжлэлийн хувьд эрс ялгаатай хэлнүүдийн хооронд мэдээлэл дамжуулах, орчуулах шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг тод жишээ бол Төв Азийн нүүдэлчдийн язгуур соёлт Монгол хэл болон Өмнөд Африкийн Банту бүлгийн Сэтсвана (Setswana) хэл хоорондын орчуулга юм. Сэтсвана хэл нь Ботсван улсын үндэсний хэл бөгөөд Өмнөд Африк болон Намиби улсуудад сая сая хүмүүс хэрэглэдэг чухал хэл яриа юм. Монгол хэлнээс Сэтсвана хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц нь зөвхөн үг утгын шилжилт биш, өгүүлбэрийн бүтэц, дүрмийн ай, соёлын контекстийг бүрэн өөрчлөх нарийн төвөгтэй ажиллагаа байдаг. Энэхүү өгүүлэлд хоёр хэлний хооронд орчуулга хийхэд тулгардаг гол сорилтууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замууд болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн синтаксис ба бүтцийн өөрчлөлт (SOV-оос SVO-руу)
Монгол хэлнээс Сэтсвана хэл рүү орчуулахад тулгардаг хамгийн эхний бөгөөд гол бэрхшээл бол өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал буюу синтаксисын ялгаа юм. Монгол хэл нь алтай язгуурын залгамал хэлний хувьд өгүүлбэрийн бүтэц нь "Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг" (Subject - Object - Verb буюу SOV) гэсэн дарааллыг баримталдаг. Өөрөөр хэлбэл, үйл үг нь өгүүлбэрийн хамгийн төгсгөлд ордог.
Харин Сэтсвана хэл нь Банту бүлгийн хэлний хувьд "Эзэн бие - Үйл үг - Тусагдахуун" (Subject - Verb - Object буюу SVO) гэсэн бүтцийг дагадаг. Энэ нь орчуулагчаас өгүүлбэрийг шууд үгчлэн хөрвүүлэх бус, утгын дарааллыг бүрэн эвдэж, дахин шинээр зохиомжлохыг шаарддаг. Жишээлбэл, "Тэр ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг Сэтсвана хэл рүү хөрвүүлэхэд "Тэр уншиж байна ном" (O bala buka) гэсэн дарааллаар найруулах ёстой. Нийлмэл өгүүлбэр, ялангуяа нөхцөлт болон цаг хугацааны хамааралтай өгүүлбэрүүдийг орчуулахад энэхүү бүтцийн шилжилтийг зөв хийхгүй бол утга алдагдах, логик холбоосгүй болох аюултай.
2. Сэтсвана хэлний нэрийн ангийн систем (Noun Class System) ба зохицох ёс
Сэтсвана хэлний дүрмийн хамгийн өвөрмөц бөгөөд хүндрэлтэй тал бол нэрийн ангийн систем юм. Тус хэлэнд нэр үгсийг семантик (утга зүйн) шинжээр нь 18 өөр ангид хуваадаг. Эдгээр анги тус бүр өөрийн гэсэн угтвар (prefix)-тай бөгөөд өгүүлбэрт орж буй бусад үгс, тухайлбал үйл үг, тэмдэг нэр, төлөөний үг зэрэг нь тухайн нэр үгийн ангитай заавал зохицох (concord) ёстой байдаг.
Монгол хэлэнд нэр үгийн хүйс, эсвэл ийм төрлийн нарийн ангилал байдаггүй, зөвхөн тийн ялгалын нөхцөлөөр хувирдаг. Тиймээс монгол хэлний нэр үгийг Сэтсвана хэл рүү орчуулахдаа:
- Тухайн нэр үг нь Сэтсвана хэлний аль ангид (жишээ нь, хүн заасан уу, амьтан уу, ургамал уу, эсвэл хийсвэр ойлголт уу) хамаарч байгааг тодорхойлох;
- Тэрхүү ангийн угтварыг зөв сонгож, өгүүлбэрийн бусад гишүүдтэй дүрмийн дагуу зохицуулах;
- Ганц болон олон тооны хэлбэрийг үүсгэхдээ угтварын өөрчлөлтийг нарийн тооцоолох шаардлагатай болдог. Энэ нь дүрмийн хувьд маш өндөр нарийвчлал шаарддаг ажил юм.
3. Үйл үгийн хувирал ба цаг хугацааны ай
Монгол хэл нь үйл үгийн ард залгагдах олон тооны нөхцөл, тийн ялгал, цаг болон байдлын дагавраар утгыг маш нарийн илэрхийлдэг. Бид үйл үгийн араас залгах нөхцөлөөр дамжуулан үйл ажиллагааны давтамж, үр дүн, эхлэл, төгсгөл, түүнчлэн ярьж буй хүний хандлагыг (жишээ нь, нөхцөлт хамаарал, зэрэгцэх хамаарал гэх мэт) илэрхийлдэг.
Харин Сэтсвана хэлэнд үйл үгийн өмнө болон ард залгагдах туслах үгс, угтвар болон залгаасууд маш чухал үүрэгтэй. Сэтсвана хэлэнд цаг, байдлыг илэрхийлэхдээ үйл үгийн үндсэн дээр субьектийн зохицол (subject concord) болон цагийн тэмдэглэгээг хамтатган оруулдаг. Орчуулагч монгол хэлний "уншчихлаа", "уншиж орхив", "уншсаар байна" гэх мэт үйл үгийн нарийн аялга, байдлыг Сэтсвана хэлний туслах үйл үг болон тусгай байдлын тэмдэгтүүдийг ашиглан дүйцүүлж буулгах хэрэгтэй болдог.
4. Бэлчээрийн аж ахуй ба соёлын контекст: Сонирхолтой ижилсэл ба ялгаа
Орчуулга гэдэг бол зөвхөн хэлний шилжилт биш соёлын гүүр юм. Монгол болон Сэтсвана соёлд маш сонирхолтой нэгэн ижилсэл байдаг нь хоёулаа бэлчээрийн мал аж ахуй, ялангуяа мал сүрэг (үхэр) дээр суурилсан түүхэн уламжлалтай явдал юм. Монголчуудын хувьд мал сүрэг нь амьдралын эх үүсвэр, баялаг байдаг шиг Сэтсвана (Бацвана) соёлд үхэр (dikgomo) нь нийгмийн байр суурь, баялаг, гэрлэлтийн бэлэг тэмдэг (bogadi) болдог.
Энэхүү соёлын ижил тал нь мал аж ахуйтай холбоотой зарим хэлц үг, зүйр цэцэн үгийг орчуулахад дөхөм болгодог боловч тодорхой ялгаануудыг анхаарах хэрэгтэй:
- Монгол орны нөхцөл: Хүйтэн сэрүүн уур амьсгал, нүүдлийн дөрвөн улирал, адуу ба тэмээн соёл.
- Ботсван орны нөхцөл: Халуун, хуурай уур амьсгал (Калахари цөл), хур тунадасны үнэ цэнэ. Сэтсвана хэлээр "Pula" гэдэг үг нь "бороо" гэсэн утгатай бөгөөд үүний зэрэгцээ "ерөөл", улсынх нь "мөнгөн тэмдэгт" болдог.
Иймээс монгол хэлний "тэнгэр хангай хаях", "хур бороо орох" гэх мэт хэллэгийг Сэтсвана хэл рүү хөрвүүлэхдээ зүгээр нэг уур амьсгалын үзэгдэл биш, тэдний соёлд орших "адислал, амжилт, сайн сайхан"-ыг бэлгэдсэн гүн утгыг нь гаргаж орчуулах шаардлагатай.
5. Монгол хэлнээс Сэтсвана хэл рүү амжилттай орчуулах практик зөвлөмжүүд
Хоёр хэлний орчуулгыг чанартай, алдаагүй хийхийн тулд дараах алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна.
- Утга зүйн дүн шинжилгээ хийх: Өгүүлбэрийг шууд үгчлэн орчуулахаас татгалзаж, эхлээд өгүүлбэрийн гол санаа, хэн юуг яасан бэ гэдэг логик холбоосыг олж авах хэрэгтэй.
- Сэтсвана хэлний нэрийн ангийг байнга шалгах: Орчуулгад хэрэглэж буй шинэ нэр үг бүрийн хамаарах ангийг тодорхойлж, үйл үгийн болон тэмдэг нэрийн угтварыг зөв тохируулах дүрмийн толь бичиг ашиглах.
- Соёлын дүйцлийг хайх: Ялангуяа зүйр цэцэн үг, хэлц үгсийг шууд хөрвүүлэхгүй, Сэтсвана соёлын ижил төстэй мал аж ахуйн болон амьдралын туршлагаас үүдэлтэй хэллэгүүдээр орлуулахыг хичээх.
- Олон шатлалт хяналт хийх: Орчуулгын дараа Сэтсвана хэлний дүрэм, найруулга зүй зөв эсэхийг тухайн хэлийг эх хэл шигээ эзэмшсэн (native speaker) мэргэжилтнээр заавал хянуулах шаардлагатай. Энэ нь ялангуяа албан ёсны болон уран зохиолын орчуулгад туйлын чухал юм.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Сэтсвана хэл рүү хөрвүүлэх нь орчуулагчаас хэлний дүрмийн өндөр мэдлэгээс гадна хоёр орны ард түмний ахуй амьдрал, дэлхий ертөнцийг үзэх үзлийн ялгааг мэдэрч, түүнияг бүтээлчээр хөрвүүлэх чадварыг шаарддаг нарийн урлаг юм.