דער היסטאָריש-קולטורעלער יסוד פֿון ביידע שפּראַכן
די קונסט פֿון איבערזעצונג צווישן ייִדיש און סערביש שטעלט מיט זיך מיט אַן אינטערעסאַנטן קולטורעלן דיִאַלאָג צווישן צוויי גאָר פֿאַרשיידענע אייראָפּעיִשע וועלטן. ייִדיש, ווי די היסטאָרישע שפּראַך פֿון די אַשכּנזישע ייִדן פֿון מזרח- און צענטראַל-אייראָפּע, פֿאַרמאָגט אַ מערקווירדיקע סינטעז פֿון גערמאַנישע, לשון-קודשדיקע (העברעיש-אַרמישע) און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז סערביש אַ דרום-סלאַווישע שפּראַך וואָס דינט ווי דער קולטורעלער און ליטעראַרישער יסוד פֿונעם באַלקאַנישן ראַיאָן. די צוויי שפּראַכן האָבן זיך דורכגעקרייצט אין פֿאַרשיידענע היסטאָרישע פּינקטן, ספּעציעל אין די געגנטן פֿון דער עסטרײַך-אונגערישער אימפּעריע, וווּ אַשכּנזישע ייִדן און סערבן האָבן געלעבט זײַט בײַ זײַט, ווי למשל אין וואָדטשענאַ.
בעת מען נעמט זיך אונטער צו איבערזעצן אַ ליטעראַרישן, היסטאָרישן אָדער אַקאַדעמישן טעקסט פֿון ייִדיש אויף סערביש, מוז דער איבערזעצער זײַן באַקאַנט נישט בלויז מיט די ווערטער, נאָר אויך מיט די קולטורעלע קאָנאָטאַציעס. ייִדישע ליטעראַטור איז טיף פֿאַרבונדן מיט ייִדישע מנהגים, רעליגיעזע באַגריפֿן און דעם טאָג-טעגלעכן לעבן אינעם שטעטל אָדער אין די גרויסע מזרח-אייראָפּעיִשע שטעט. דאָס איבערזעצונג פֿאָדערט אַ באַזונדערע סענסיטיוויטעט, כּדי נישט צו פֿאַרלירן די נשמה פֿונעם אָריגינאַל אין דער סערבישער שפּראַך-ספֿערע.
סינטאַקטישע דיפֿערענצן און די וואָרט-אָרדענונג
איינער פֿון די גרעסטע לינגוויסטישע אַרויספֿאָדערנונגען פֿאַרן איבערזעצער ליגט אין די סינטאַקטישע אונטערשיידן צווישן די צוויי שפּראַכן. ייִדיש איז גערמאַניש אין זײַן גראַמאַטישן יסוד און היט אָפּ די V2-וואָרט-אָרדענונג אין הויפּטזאַצן. דאָס מיינט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז תּמיד שטיין אויפֿן צווייטן אָרט, פֿאַרבונדן מיט אָדער נאָך דעם סוביעקט אָדער קיין אַנדער זאַצגליד. צום בײַשפּיל: "נאָכן עסן האָט ער געלייענט אַ בוך". דאָ קומט דאָס ווערב "האָט" גלײַך נאָכן פֿראַזע "נאָכן עסן".
אין סערביש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז די וואָרט-אָרדענונג פֿיל מער פֿלעקסיבל, אָבער עס זענען דאָ שטרענגע כללים בנוגע די ענקליטיקע ווערטער (enklitike reči), ווי הילף-ווערבן אָדער קורצע פּראָנאָמען (למשל: sam, si, je, mu, ga). לויט דער וואַקערנאַגעל-געזעץ אין סערביש, מוזן די דאָזיקע קליטישע עלעמענטן קומען גלײַך נאָכן ערשטן באַטאָנטן וואָרט אָדער פֿראַזע אינעם זאַץ. אויב דער איבערזעצער פּרוּווט צו קאָפּירן די ייִדישע סינטאַקטישע סטרוקטור גלײַך אויף סערביש, וועט דער רעזולטאַט קלינגען אומגעלומפּערט אָדער גאָר זײַן אומגראַמאַטיש. דער איבערזעצער מוז דעריבער פֿאַרשטיין ווי אַזוי צו שאַפֿן די ריכטיקע סערבישע זאַץ-סטרוקטור, וואָס איז געוויינטלעך באַזירט אויף SVO (Subject-Verb-Object), אָבער ענדערט זיך לויט דעם סטיל פֿונעם שרײַבער.
קאַסוס-סיסטעמען און מאָרפֿאָלאָגיע
דער פֿאַרגלײַך צווישן די גראַמאַטישע קאַטעגאָריעס פֿון ייִדיש און סערביש ווײַזט אָן אויף אַ גרויסן אונטערשייד אין מאָרפֿאָלאָגישער קאָמפּלעקסיקייט. כאָטש ייִדיש האָט אָפּגעהיט די דרײַ גראַמאַטישע דזשענדערס פֿון דעם דײַטשישן קערן (זכר, נקבה, און נייטראַל), האָט עס שטאַרק אָפּגעשוואַכט די פֿאַל-סיסטעם (קאַסוסן). הײַנט צופֿאָדערט די סטאַנדאַרט-גראַמאַטיק פֿון ייִדיש בעיקר צוויי הויפּט-פֿאַלן פֿאַר סובסטאַנטיוון: דעם נאָמינאַטיוו און דעם דאַטיוו-אַקוזאַטיוו (אָביעקטיוון פֿאַל). די מערקווירדיקע קאָנסטרוקציע פֿון דעקלינאַציע ווערט מערסטנס אויסגעדריקט דורך די אַרטיקלען (דער, די, דאָס, דעם) און ווייניקער דורך די סובסטאַנטיוו-ענדיקונגען.
אין סערביש עקסיסטירט אָבער איין גאָר רײַכע און לעבעדיקע קאַסוס-סיסטעם מיט זיבן פֿאַרשיידענע קאַסוסן: נאָמינאַטיוו, געניטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו, וואָקאַטיוו, אינסטרומענטאַל און לאָקאַטיוו. יעדער קאַסוס פֿאָדערט ספּעציפֿישע ענדיקונגען פֿאַר סובסטאַנטיוון, אַדדזשעקטיוון און פּראָנאָמען, לויט זייער דזשענדער און צאָל. דאָס מיינט אַז בעת מען זעצט איבער פֿון ייִדיש אויף סערביש, מוז מען פֿאַרשטיין די פּינקטלעכע פֿונקציע פֿון יעדן סובסטאַנטיוו אינעם זאַץ כּדי צו צופּאַסן אים צו די סערבישע פֿאַל-ענדיקונגען. אַזוי, למשל, ווערט אַ ייִדישער פּרעפּאָזיציאָנעלער אויסדרוק מיט "מיט" איבערגעזעצט אין סערביש ניצנדיק דעם אינסטרומענטאַלן קאַסוס (Instrumental), אָפֿט מאָל אָן אַ פּרעפּאָזיציע אויב עס האַנדלט זיך מיט אַן אינסטרומענט אָדער מיטל.
דער לעקסיקאַלישער קאָמפּאָנענט: סלאַווישע וואָרצלען און לשון-קודש
אַן אינטערעסאַנטער אַספּעקט פֿון ייִדיש איז די סלאַווישע קאָמפּאָנענט, וואָס שטאַמט פֿון דזשענעראַציעס פֿון צוזאַמענלעבן מיט פּוילישע, רוסישע, און אוקראַיִנישע שכנים. ווערטער ווי "כאַפּן", "נודנע", "קאַשע" און "בלאָטע" זענען אַ טייל פֿון דעם טאָג-טעגלעכן ייִדישן לעקסיקאָן. בעת מען זעצט איבער אויף סערביש, קען דער איבערזעצער מאָל געפֿינען ענלעכע סלאַווישע קאָגנאַטן (ווערטער מיט דעם זעלבן וואָרצל). אָבער, מען מוז זײַן אָפּגעהיט מיט די באַקאַנטע "פֿאַלשע פֿרײַנד" (lažni prijatelji). אַ סלאַוויש וואָרט אין ייִדיש קען האָבן אָנגענומען אַ באַזונדערע באַדײַטונג אָדער אַ ספּעציפֿישע קאָנאָטאַציע וואָס עקסיסטירט נישט אויף סערביש.
נאָך אַ גרעסערע אַרויספֿאָדערנונג שטעלט מיט זיך מיט די לשון-קודשדיקע עלעמענטן. אין ייִדיש זענען דאָ טויזנטער העברעיש-אַרמישע ווערטער וואָס האָבן אַ טיפֿן רעליגיעזן, פֿילאָסאָפֿישן אָדער געזעלשאַפֿטלעכן טײַטש. למשל, דאָס וואָרט "יחוס" (משפּחה-פּרעסטיזש) אָדער "דווקא". אויף סערביש עקסיסטירן נישט קיין פּאַראַלעלע ווערטער פֿאַר די דאָזיקע קאָנסעפּטן. דער איבערזעצער מוז ניצן אָדער אַ באַשרײַבונג אָדער ניצן די טעכניק פֿון קולטורעלער פֿאַרמיטלונג. דאָס זעלבע גילט פֿאַר ייִדישע ווערטער פֿאַר רעליגיעזע מנהגים ווי "דאַוונען" אָדער "שבֿועות". דער איבערזעצער מוז אויסקלײַבן צי ער וויל האַלטן דעם ייִדישן קאָלאָריט דורך טראַנסליטעראַציע מיט דערקלערונגען אין די פֿוסנאָטעס, צי ער וויל מאַכן דעם טעקסט מער צוטריטלעך פֿאַרן סערבישן לייענער דורך דריפֿטן צו מער אַלגעמיינע באַגריפֿן.
ווערבאַלער אַספּעקט און קאָניוגאַציעס
די סערבישע גראַמאַטיק פֿאָדערט פֿונעם שרײַבער און איבערזעצער צו קאָנטראָלירן דעם ווערבאַלן אַספּעקט: דעם פּערפֿעקטיוון (פֿולענדיקטן) אָדער אימפּערפֿעקטיוון (אומפֿולענדיקטן) אַספּעקט. דאָס איז אַ סיסטעם וואָס עקסיסטירט כּמעט איבער דער גאַנצער סלאַווישער שפּראַך-גרופּע. אין ייִדיש ווערט דער דאָזיקער אונטערשייד אָפֿט אויסגעדריקט דורך קאַמפּאַונד-ווערבן אָדער דורך באַזונדערע פּרעפֿיקסן (צום בײַשפּיל, "שרײַבן" קעגן "אָנשרײַבן", אָדער "לייענען" קעגן "דורכלייענען"). דער איבערזעצער מוז פּינקטלעך אַנאַליזירן די דינאַמיק פֿון דער אַקציע אינעם ייִדישן מקור-טעקסט כּדי אויסצוקלײַבן דאָס ריכטיקע פּאָר-ווערב אינעם סערבישן איבערזעצונג-פּראָצעס. פֿאַרשטיין צי די אַקציע איז געווען איין-מאָליק, קעסיידערדיק, פֿולענדיקט אָדער אָנגעהויבן, איז דער שליסל צו באַקומען אַ קלאָרן און קאָרעקטן טעקסט אויף סערביש.
פּראַקטישע עצות און סטראַטעגיעס פֿאַרן איבערזעצער
כּדי צו פֿאַרזיכערן אַ הויכע קוואַליטעט פֿון איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף סערביש, זאָלן די לינגוויסטן נוצן די פֿאָלגנדיקע אַרבעט-מעטאָדן און סטראַטעגיעס:
- אַנאַליז פֿון דיאַלעקטן: ייִדיש פֿאַרמאָגט עטלעכע הויפּט-דיאַלעקטן (ליטוויש, פּויליש, אוקראַיִניש). יעדער דיאַלעקט קען האָבן באַזונדערע ווערטער אָדער אונטערשיידן אין גראַמאַטישן דזשענדער. עס איז וויכטיק צו פֿעסטשטעלן דעם געאָגראַפֿישן אָפּשטאַם פֿונעם שרײַבער.
- דיאַלאָג מיט די קוואַלן: ניצט צוויי-שפּראַכיקע און דרײַ-שפּראַכיקע ווערטערביכער (ייִדיש-ענגליש, ייִדיש-דײַטש, ייִדיש-רוסיש) כּדי צו פֿאַרגלײַכן די באַדײַטונגען פֿון שווערע פֿראַזעס.
- קאָנטעקסטואַליזאַציע פֿון מעטאַפֿאָרן: ייִדישע אידיאָמען (ווי "לייגן קאָפּ אין קאַשע") קענען נישט איבערגעזעצט ווערן וואָרט-בײַ-וואָרט. דער איבערזעצער מוז געפֿינען דעם פּאַסיקן סערבישן פֿאָלקס-אויסדרוק אָדער די מעטאַפֿאָר וואָס פֿירט איבער דעם זעלבן זשאַנער-געפֿיל.
- צופּאַסונג פֿונעם שרײַב-סטיל: פֿאַרזיכערט זיך אַז איר ניצט דעם ריכטיקן סערבישן רעגיסטער (פֿאָרמעל, ליטעראַריש אָדער רעדנדיק) וואָס שפּיגלט אָפּ דעם אָריגינאַל.
סך-הכּל
איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף סערביש איז אַ קונסט וואָס פֿאָדערט סײַ וויסנשאַפֿטלעכע פּינקטלעכקייט און סײַ ליטעראַרישע שעפֿערישקייט. דורך פֿאַרשטיין די גראַמאַטישע סטרוקטורן, די לעקסיקאַלישע אונטערשיידן, און די קולטורעלע טיפֿקייט פֿון ביידע שפּראַכן, קען דער איבערזעצער בויען אַ שטאַרקן בריק וואָס וועט דערמעגלעכן דעם סערבישן לייענער צו געניסן פֿון דער רײַכקייט פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור און קולטור.