Թարգմանչական արվեստը պահանջում է ոչ միայն բառացի համապատասխանությունների որոնում, այլև երկու լեզվական համակարգերի խորքային քերականական, շարահյուսական և մշակութային կառուցվածքների փոխակերպում: Հայերենից սինհալերեն (Շրի Լանկայի պետական լեզուն) թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ մարտահրավերներ, քանի որ, չնայած երկուսն էլ պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, դրանց զարգացման ուղիները և հարևան լեզվական ընտանիքների ազդեցությունները հանգեցրել են կառուցվածքային զգալի տարբերությունների:
Լեզվաբանական համեմատություն. Ծագումնաբանություն և զարգացում
Հայերենը հանդիսանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ, որը պահպանել է հին հնդեվրոպական լեզվի բազմաթիվ սինթետիկ հատկանիշներ, սակայն ենթարկվել է նաև կովկասյան լեզուների ազդեցությանը: Սինհալերենը պատկանում է հնդեվրոպական ընտանիքի հնդարիական ճյուղին: Իր աշխարհագրական դիրքի պատճառով սինհալերենը դարեր շարունակ գտնվել է դրավիդյան լեզուների (հատկապես թամիլերենի) ուժեղ ազդեցության տակ, ինչը փոխել է դրա հնչյունաբանությունը, շարահյուսությունը և նույնիսկ քերականական որոշ կառույցներ: Այս երկու լեզուների միջև թարգմանելիս անհրաժեշտ է հասկանալ այս պատմական շերտավորումները:
Շարահյուսական կառուցվածքի տարբերությունները. Բայերի դիրքը նախադասության մեջ
Հայերենում նախադասության անդամների շարադասությունը բավականին ազատ է, թեև առավել ընդունված է SVO (Ենթակա-Ստորոգյալ-Ուղիղ խնդիր) կառուցվածքը: Հայերենում շեշտադրումից կախված՝ բայը կարող է տեղափոխվել նախադասության սկիզբ կամ մեջտեղ: Սինհալերենը խիստ SOV (Ենթակա-Ուղիղ խնդիր-Ստորոգյալ) լեզու է: Սա նշանակում է, որ բայը միշտ գտնվում է նախադասության վերջում: Հայերենից սինհալերեն թարգմանելիս նախադասության կառուցվածքը պետք է ամբողջությամբ վերադասավորվի. բոլոր լրացումները, հանգամանքները և խնդիրները պետք է շարադրվեն նախքան հիմնական գործողությունը նկարագրող բային հասնելը:
Քերականական սեռի և թվի արտահայտման նրբությունները
Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռի կատեգորիայից: Մենք չունենք արական, իգական կամ չեզոք սեռի տարբերակումներ դերանունների կամ գոյականների մակարդակում (օրինակ՝ «նա» դերանունը վերաբերում է և՛ կանանց, և՛ տղամարդկանց): Սինհալերենն ունի սեռի յուրահատուկ համակարգ, որը հիմնված է կենդանության (animate) և անկենդանության (inanimate) սկզբունքի վրա: Կենդանի էակները բաժանվում են արական և իգական սեռերի, ինչն ազդում է դերանունների և բայական վերջավորությունների ընտրության վրա, մինչդեռ անշունչ առարկաները համարվում են չեզոք: Հայերենից սինհալերեն թարգմանելիս թարգմանիչը պետք է համատեքստից հասկանա գործող անձի սեռը՝ ճիշտ դերանուններ և բայաձևեր ընտրելու համար:
Երկլեզվություն (Դիգլոսիա) սինհալերենում
Սինհալերենին բնորոշ է խորը դիգլոսիան՝ գրավոր և խոսակցական լեզվական տարբերակների խիստ բաժանումը: Գրավոր սինհալերենն օգտագործվում է գրքերում, թերթերում, պաշտոնական փաստաթղթերում և լրատվամիջոցներում: Այն ունի իր սեփական քերականական կանոնները, բարդ հոլովումներն ու խոնարհումները: Խոսակցական սինհալերենը կիրառվում է առօրյա հաղորդակցության մեջ և ունի զգալիորեն պարզեցված քերականություն: Հայերեն տեքստի ոճից կախված՝ թարգմանիչը պետք է ընտրի համապատասխան ռեգիստրը: Պաշտոնական նամակը կամ գիտական հոդվածը խոսակցական սինհալերենով թարգմանելը կդիտվի որպես կոպիտ սխալ, իսկ երկխոսությունները գրավոր ոճով թարգմանելը տեքստը կդարձնի անբնական:
Հոլովական համակարգերի համեմատություն
Հայերենն ունի հարուստ հոլովական համակարգ (յոթ հոլով), որն օգնում է որոշել բառերի դերը նախադասության մեջ: Սինհալերենը նույնպես ունի զարգացած հոլովական համակարգ (մոտ 9 հոլով, ներառյալ ուղղական, հայցական, տրական, գործիական, բացառական և ներգոյական հոլովները): Թեև հոլովների ֆունկցիաները հաճախ համընկնում են, սինհալերենում հոլովական վերջավորությունները տարբերվում են՝ կախված նրանից, թե գոյականը կենդանի է, թե անկենդան: Օրինակ, ներգոյական հոլովը (որտե՞ղ հարցին պատասխանող) կիրառվում է միայն անկենդան գոյականների դեպքում, մինչդեռ կենդանի գոյականների պարագայում օգտագործվում է հետադրությունների համակարգը:
Բայական համակարգի բարդությունները. Ժամանակաձևեր և կերպ
Հայերենի բայական համակարգն ունի հարուստ խոնարհում, դեմքի և թվի արտահայտում, ինչպես նաև անցյալ, ներկա և ապառնի ժամանակների բազմաթիվ ձևեր: Սինհալերենում բայի խոնարհումը գրավոր լեզվում նույնպես արտահայտում է դեմք և թիվ, սակայն խոսակցական տարբերակում բայը չի փոխվում ըստ դեմքի և թվի: Սա նշանակում է, որ խոսակցական լեզվով թարգմանելիս նախադասության ենթական դառնում է միակ ցուցիչը, թե ով է կատարում գործողությունը: Բացի այդ, սինհալերենն ունի հատուկ բայական ձևեր, որոնք արտահայտում են գործողության ավարտվածությունը կամ շարունակականությունը, որոնց ճշգրիտ թարգմանությունը հայերենից պահանջում է համապատասխան դերբայների կամ օժանդակ բայերի կիրառում:
Հարգանքի և սոցիալական կարգավիճակի արտահայտումը
Հայերենում հարգանքի արտահայտման հիմնական միջոցը հոգնակի թվով դիմելն է («դուք»-ի կիրառումը եզակիի փոխարեն): Սինհալերենում հարգանքի և սոցիալական ստատուսի համակարգը շատ ավելի ճյուղավորված է: Այնտեղ գոյություն ունեն դերանունների և բայական վերջավորությունների մի քանի մակարդակներ՝ կախված նրանից, թե ում հետ եք խոսում (ընկերոջ, երեխայի, պաշտոնյայի, թե բուդդիստ վանականի): Վանականների համար կիրառվում է հատուկ սրբազան բառապաշար: Հայերենից սինհալերեն թարգմանելիս չափազանց կարևոր է ճիշտ գնահատել հերոսների կամ հաղորդակցվող կողմերի միջև հարաբերությունները՝ տեքստի էթիկետը չխախտելու համար:
Մշակութային տեղայնացում և բառապաշար
Շրի Լանկայի մշակույթը սերտորեն կապված է բուդդայականության և հարավասիական ավանդույթների հետ, մինչդեռ հայկական մշակույթն ունի քրիստոնեական և մերձավորարևելյան ու եվրոպական ազդեցություններ: Սա հանգեցնում է նրան, որ բազմաթիվ կրոնական, փիլիսոփայական և կենցաղային հասկացություններ չունեն ուղղակի թարգմանություններ: Օրինակ, հայերեն «օրհնություն», «հոգի» կամ «սուրբ» բառերը սինհալերեն թարգմանելիս պետք է զգույշ լինել՝ բուդդայական կամ հինդուիստական սխալ ասոցիացիաներից խուսափելու համար: Նմանապես, սինհալական ավանդական կենցաղային բառերը (օրինակ՝ սննդի տեսակները կամ ընտանեկան կապերը նկարագրող տերմինները) հայերենում հաճախ պահանջում են նկարագրական թարգմանություն կամ ծանոթագրություններ:
Գործնական խորհուրդներ հաջող թարգմանության համար
- Ուսումնասիրեք թիրախային լսարանը. Որոշեք՝ արդյոք տեքստը պետք է թարգմանվի գրավոր (պաշտոնական) սինհալերենով, թե խոսակցական ոճով:
- Վերակառուցեք շարադասությունը. Մի՛ փորձեք թարգմանել բառացի հաջորդականությամբ: Նախ գտեք գործողությունը (բայը) և այն տեղադրեք նախադասության վերջում:
- Հաշվի առեք կենդանի և անկենդան գոյականները. Սինհալերենում քերականական կառույցներն ընտրելիս միշտ ստուգեք գոյականի կենդանության հատկանիշը:
- Խուսափեք ուղղակի փոխառություններից. Տեղայնացրեք մշակութային դարձվածքներն ու փոխաբերությունները՝ համապատասխանեցնելով Շրի Լանկայի մշակութային իրողություններին:
- Օգտագործեք մասնագիտական բառարաններ. Քանի որ հայերեն-սինհալերեն ուղղակի բառարանները սակավաթիվ են, խորհուրդ է տրվում որպես միջանկյալ լեզու օգտագործել անգլերենը՝ տերմինների ճշգրտությունն ապահովելու համար: